Một con ong thợ đổi nghề mấy lần trong đời — và vì sao con già nhất phải ra ngoài

Trong một tổ ong dú không có ai phân công ai. Không có ong quản đốc, không có ca kíp, không có ai điểm danh. Vậy mà hàng nghìn con ong vẫn làm đúng phần việc của mình, và không việc nào bị bỏ.

Cơ chế giữ cho chuyện đó chạy được nằm ở một chỗ bất ngờ: tuổi của chính con ong.

Chuỗi nghề của một đời ong thợ

Một con ong thợ không làm một nghề suốt đời. Nó đi qua đại khái năm chặng, và mỗi chặng ứng với một giai đoạn cơ thể nó đang ở.

Chặng 1 — Dọn dẹp, ngay sau khi nở

Con ong vừa cắn nắp buồng chui ra còn mềm, màu nhạt hơn đồng loại. Việc đầu tiên nó làm là dọn chính cái buồng nó vừa rời khỏi, và giữ sạch khu quanh đó.

Việc này không cần kỹ năng, không cần ra ngoài, không nguy hiểm. Hợp với một cá thể còn chưa cứng cáp.

Chặng 2 — Lo cho lứa sau

Vài ngày sau, các tuyến trong cơ thể nó phát triển. Nó chuyển sang tham gia chuẩn bị thức ăn cho các buồng con: góp phần tiết chất nuôi, xử lý phấn và mật thành hỗn hợp bơm vào buồng trước khi chúa đẻ.

Đây là chặng mà cả vương quốc phụ thuộc vào nhiều nhất — không có nó thì không có thế hệ sau.

Chặng 3 — Thợ xây

Tuyến sáp bắt đầu hoạt động. Nó chuyển sang xây: đắp buồng mới, vá thành tổ, tạo hình túi chứa, trộn sáp với nhựa cây thành vật liệu.

Đây là lúc con ong đang ở đỉnh thể lực, và đàn dùng nó vào việc nặng nhất trong nhà.

Chặng 4 — Nhận hàng và gác cửa

Nó dịch dần ra phía ngoài tổ. Nhận mật và phấn từ những con vừa bay về, chế biến, đưa vào chỗ chứa. Rồi tới việc gác cửa.

Gác cửa là việc đầu tiên có rủi ro thật: đứng ở ranh giới giữa trong và ngoài, đối mặt kiến, ong lạ, ruồi.

Chặng 5 — Ra ngoài kiếm ăn

Chặng cuối, và nguy hiểm nhất. Ra khỏi tổ là ra chỗ có thằn lằn, chim, mưa, gió, thuốc trừ sâu và vô số cách chết khác. Phần lớn ong thợ kết thúc đời mình ở ngoài trời chứ không phải trong tổ.

Logic đằng sau: ai đáng được bảo vệ

Xếp năm chặng cạnh nhau thì lộ ra một nguyên tắc rõ ràng:

Con non nhất được giữ ở chỗ an toàn nhất. Con già nhất nhận việc nguy hiểm nhất.

Nhìn từ góc độ của cả đàn thì đây là cách phân bổ hợp lý nhất có thể. Một con ong mới nở còn cả quãng đời phía trước — mất nó là mất toàn bộ phần đóng góp còn lại. Một con sắp hết vòng đời thì phần đóng góp còn lại vốn đã ít; giao cho nó việc có thể mất mạng là đánh đổi rẻ nhất.

Không ai tính toán chuyện này. Nó xảy ra vì cơ thể con ong thay đổi theo tuổi, và mỗi giai đoạn cơ thể chỉ làm tốt một số việc. Nhưng kết quả thì y như được tính.

Chuỗi này không cứng — và đó mới là chỗ hay

Nếu chuỗi nghề chạy theo lịch cố định thì đàn sẽ rất dễ gãy. Mất một lứa ong đi kiếm ăn là cả đàn đói cho tới khi lứa sau kịp lớn.

Thực tế đàn linh hoạt hơn nhiều. Khi mất cân bằng, những con trẻ hơn chuyển giai đoạn sớm để bù vào. Đàn đột ngột mất nhiều ong đi kiếm ăn thì lứa đang gác cửa ra ngoài sớm hơn bình thường.

Cái điều khiển không phải tuổi tuyệt đối, mà là nhu cầu mà con ong cảm nhận được ngay tại chỗ nó đứng: buồng chưa có ai dọn, hàng về mà chưa ai nhận, cửa trống không ai gác. Mỗi con phản ứng với khoảng trống trước mặt, và hàng nghìn phản ứng như vậy cộng lại thành sự phân công.

Người nuôi dùng được gì từ chuyện này

1. Nhìn màu ong ở cửa tổ để đoán cơ cấu tuổi. Ong mới nở nhạt màu hơn ong già. Cửa tổ toàn ong sẫm, ít thấy con nhạt, thường nghĩa là đàn ít sinh sản trong thời gian gần đây.

2. Đừng đánh giá đàn qua số ong bay ra. Số ong ra ngoài chỉ phản ánh chặng cuối. Một đàn đông quân nhưng phần lớn còn trẻ thì cửa tổ trông vắng, mà đàn vẫn khoẻ.

3. Hiểu vì sao đàn phục hồi chậm sau cú sốc. Mất một lượt ong đi kiếm ăn thì đàn phải kéo lứa sau ra sớm, và lứa đó bỏ dở việc trong nhà. Hệ quả dây chuyền kéo dài nhiều tuần chứ không phải vài ngày.

4. Mở tổ là cắt ngang dây chuyền. Mỗi lần mở, những con đang xây phải bỏ việc đi trám chỗ hở. Công đó lấy từ đâu đó — thường là từ việc chăm lứa con.

Một cách nhìn khác về đàn ong

Nếu coi tổ ong là một cái nhà máy có người quản lý, sẽ không hiểu nổi vì sao nó chạy được.

Nếu coi nó là một tập hợp cá thể, mỗi con làm việc gần nhất với khả năng hiện tại của mình, thì mọi thứ khớp: sự phân công không được áp xuống, nó nổi lên từ dưới.

Và đó cũng là lý do can thiệp vào một đàn ong hiếm khi cho kết quả như ý. Không có nút bấm nào. Chỉ có điều kiện — nguồn hoa, nhiệt, ẩm, chỗ đặt — và đàn tự sắp lại theo điều kiện đó.