Không ai ra lệnh mà cả đàn vẫn ăn khớp: ong dú truyền tin bằng gì

Ai từng đọc về ong mật đều biết điệu nhảy: con ong về tổ nhảy một kiểu hình số tám, hướng và độ dài của điệu nhảy mã hoá hướng và khoảng cách tới nguồn hoa. Một trong những phát hiện nổi tiếng nhất của sinh học hành vi.

Ong dú không làm như vậy. Nhưng chúng vẫn dẫn được đồng loại tới đúng chỗ. Cách làm khác hẳn — và nếu nghĩ kỹ thì thực dụng hơn.

Đánh dấu đường đi bằng mùi

Cách chính của nhiều loài ong dú là để lại dấu mùi trên đường bay.

Con ong tìm được nguồn hoa tốt, trên đường về tổ nó dừng lại ở một số điểm mốc — lá cây, cành, mép tường — và bôi lên đó một chút chất tiết. Chuỗi điểm mốc đó thành một con đường có mùi, chạy từ tổ tới nguồn.

Con khác ra khỏi tổ, bắt được mùi ở mốc gần nhất, bay tới mốc tiếp theo, rồi mốc tiếp nữa — cứ thế tới nơi.

So với điệu nhảy, cách này có mấy điểm khác biệt đáng nói:

Không cần truyền đạt gì trong tổ. Thông tin nằm ngoài trời, trên chính tuyến đường.

Không cần con nhận tin hiểu hướng và khoảng cách. Nó chỉ cần đi theo mùi. Đơn giản hơn nhiều, và ít sai hơn.

Nhưng tốn công hơn và tan theo thời gian. Mưa xoá mất dấu. Nguồn hoa hết thì đường tự mất theo, không cần ai báo.

Điểm cuối cùng ấy là một ưu điểm ngầm: hệ thống tự dọn rác. Không có thông tin cũ nào tồn đọng trong tổ để dẫn ong tới một khóm hoa đã tàn.

Gọi nhau bằng rung và bằng âm

Trong tổ, ong dú tạo ra rung động — bằng cơ ngực, bằng cách gõ vào thành tổ. Cường độ và nhịp thay đổi theo tình huống.

Người nuôi có thể nghe thấy chuyện này, và nó là một công cụ quan sát bị bỏ phí:

Áp tai gần tổ vào lúc yên tĩnh. Đàn khoẻ có một tiếng rì rì đều, thấp. Đàn vừa bị động thì tiếng cao lên và gấp hơn rõ rệt.

Cách này không tốn gì của đàn, làm được mỗi ngày, và phát hiện bất thường sớm hơn nhiều so với đợi tới lúc nhìn thấy bằng mắt.

Thức ăn truyền tay — mạng thông tin trong nhà

Đây là cơ chế ít được nhắc nhưng có lẽ quan trọng nhất.

Ong trong tổ liên tục trao thức ăn cho nhau miệng-đối-miệng. Mỗi lần trao không chỉ là chuyển dinh dưỡng — nó còn chuyển chất hoá học mang thông tin: tín hiệu của ong chúa, tình trạng dinh dưỡng chung, thậm chí dấu hiệu bệnh.

Vì mỗi con trao với nhiều con, chỉ sau một thời gian ngắn tình trạng chung của đàn lan khắp tổ mà không cần ai thông báo.

Đây chính là cách tín hiệu «tổ còn chúa» đi tới từng con ong ở góc xa nhất. Và cũng là lý do đàn mất chúa mất một thời gian mới «biết» — tín hiệu phải loãng dần đi đã.

Mùi riêng của từng tổ

Mỗi tổ có một mùi đặc trưng, sinh ra từ nhựa cây nó dùng, nguồn hoa nó ăn và chính đàn ong trong đó.

Ong gác cửa dùng mùi này để phân biệt người nhà với kẻ lạ. Con lạ mùi bị chặn ở cổng.

Chuyện này có hai hệ quả thực tế:

Nhập hai đàn không thể làm đột ngột. Đổ hai tổ vào nhau là hai bên đánh nhau. Phải cho mùi hoà dần.

Dụng cụ nặng mùi lạ làm đàn nhốn nháo. Tay vừa cầm xăng dầu, thuốc, nước hoa mà mở tổ là gây phản ứng phòng vệ ngay.

Vì sao không cần ai chỉ huy

Gộp lại thì thấy bức tranh: thông tin trong vương quốc ong dú không chạy từ trên xuống. Nó nằm rải trong môi trường — mùi trên đường bay, rung trong thành tổ, chất trong thức ăn truyền tay, mùi chung của cả tổ.

Mỗi con ong đọc phần thông tin ở ngay chỗ nó đứng và hành động theo. Không con nào có bức tranh toàn cảnh. Nhưng hàng nghìn phản ứng cục bộ cộng lại thành hành vi chung trông có vẻ được điều phối.

Với người nuôi, kết luận rút ra rất thực tế: muốn đổi hành vi của đàn thì đổi cái đàn cảm nhận được — nguồn hoa quanh đó, nhiệt, ẩm, mùi lạ, mức độ bị quấy. Không có kênh nào để ra lệnh, và cũng không cần.