Vương quốc mới không dời đô mà mọc thêm: ong dú chia đàn khác ong mật thế nào

Hình ảnh quen thuộc về chuyện chia đàn là thế này: cả khối ong bốc lên bay đi, đậu thành chùm trên cành cây, người nuôi mang thùng ra hứng. Đó là ong mật.

Ong dú làm chuyện đó theo một cách gần như ngược lại, và hiểu sự khác biệt này là hiểu luôn vì sao tách đàn ong dú phải từ tốn.

Ong mật: dời đô

Ở ong mật, khi đàn đủ đông và điều kiện thuận, đàn nuôi chúa mới. Trước khi chúa mới nở, chúa cũ dẫn khoảng một nửa quân bay đi, mang theo mật trong bụng làm lương ăn đường.

Cả khối rời tổ cùng lúc, đậu tạm ở đâu đó trong lúc ong trinh sát đi tìm chỗ ở mới. Tìm được thì cả đàn chuyển tới. Tổ cũ ở lại cho chúa mới.

Đặc điểm: nhanh, dứt khoát, và đàn đi tới một nơi hoàn toàn trống — phải xây lại từ đầu.

Ong dú: lập thuộc địa

Ong dú không làm vậy. Quy trình của chúng kéo dài hàng tuần và đi theo thứ tự ngược lại.

Bước 1 — Dò chỗ

Ong thợ từ tổ mẹ đi tìm một hốc trống phù hợp trong tầm bay. Vì tầm bay ngắn, chỗ mới thường rất gần tổ mẹ — có khi chỉ vài chục mét.

Bước 2 — Xây trước, ở sau

Đây là điểm khác biệt cốt lõi.

Ong thợ từ tổ mẹ qua lại giữa hai nơi trong nhiều ngày, có khi nhiều tuần, mang nhựa cây sang dựng thành tổ mới, mang thức ăn sang trữ. Nhà mới được chuẩn bị gần xong trước khi có ai tới ở.

Trong suốt giai đoạn này, hai tổ nối với nhau bằng một dòng ong đi lại. Nhìn từ ngoài, người không biết sẽ tưởng có hai đàn riêng đang hoạt động.

Bước 3 — Chúa tơ chuyển sang

Khi nhà mới đủ dùng, một chúa tơ từ tổ mẹ bay sang. Nó giao phối rồi bắt đầu đẻ, và từ đó tổ mới thành một vương quốc độc lập.

Bước 4 — Tổ mẹ vẫn nguyên

Chúa cũ ở lại. Đàn mẹ tiếp tục hoạt động, chỉ yếu đi một thời gian vì đã dốc nguồn lực sang xây nhà mới.

Vì sao cách này hợp lý với ong dú

Ong dú xây bằng nhựa cây — thứ phải đi lấy từ ngoài, không tự tiết ra được. Dựng một toà thành từ con số không là việc rất tốn.

Nếu chúng làm như ong mật — cả đàn bay tới một hốc trống rồi mới bắt đầu xây — thì trong nhiều tuần đầu đàn vừa phải xây vừa phải nuôi con vừa phải tự nuôi mình, với một lượng quân vừa bị chia đôi. Rủi ro rất cao.

Cách của ong dú chuyển toàn bộ giai đoạn tốn kém đó về lúc đàn mẹ còn nguyên vẹn và còn mạnh. Khi chúa tơ sang thì nhà đã có, kho đã có chút lương.

Đổi lại: chậm hơn nhiều, và chỉ làm được khi chỗ mới ở gần.

Điều này nói gì với người nuôi

1. Tách đàn là bắt chước một quá trình vốn kéo dài nhiều tuần. Khi mình tách, mình cắt ngang quá trình đó và ép nó xảy ra trong một buổi. Đàn con ra đời thiếu hết phần chuẩn bị mà lẽ ra nó phải có.

Nên tách xong thì cả mẹ lẫn con đều yếu đi một thời gian — không phải mình làm sai, mà là bản chất của việc rút ngắn.

2. Đặt thùng trống gần tổ khoẻ là cách nhân đàn nhẹ nhất. Đàn tự chọn thì đàn tự chuẩn bị theo nhịp của nó. Chậm và không chắc chắn, nhưng tổ ra đời theo cách này bám rễ tốt hơn hẳn.

Thùng mồi nên đặt gần — vài chục mét, không phải vài trăm — vì tầm bay ngắn quyết định chuyện đó.

3. Thấy ong đi lại đều đặn giữa hai chỗ thì đừng can thiệp. Đó rất có thể là một vương quốc đang mọc. Bịt lối, dời thùng hay mở tổ lúc này là phá ngang.

4. Đừng tách khi đàn chưa đủ mạnh. Đàn yếu bị tách là hai đàn cùng yếu, và thường là mất cả hai. Dấu hiệu đủ mạnh: khu buồng con rộng và có buồng mới ở rìa, kho có tích luỹ, quân đông, nhịp ra vào cửa tổ đều.

Một cách nhìn

Ong mật sinh sản theo kiểu phân hạch: một khối tách làm hai, cả hai đều phải gây dựng lại.

Ong dú sinh sản theo kiểu nảy chồi: cây mẹ đứng nguyên, đẩy nhựa ra nuôi một chồi bên cạnh cho tới khi chồi đó tự sống được.

Cách nghĩ đó giải thích gần hết những gì người nuôi thấy trên thực địa — kể cả chuyện vì sao một trại ong dú lâu năm thường có các tổ nằm gần nhau theo cụm, chứ không rải đều.