Ong chúa ong dú: con bụng phình nằm giữa tổ thật ra làm gì

Mở tổ lần đầu, gần như ai cũng làm một việc: đưa mắt tìm ong chúa. Tìm được rồi thì yên tâm, không thấy thì lo.

Phản xạ đó không sai, nhưng nó dựa trên một hiểu nhầm — rằng ong chúa là người chỉ huy, và tổ có chúa thì tổ ổn. Thực tế vai trò của nó hẹp hơn nhiều, và thứ quyết định vương quốc sống hay tan lại nằm ở chỗ khác.

Ong chúa thật sự làm gì

Hai việc, và chỉ hai việc.

Một — đẻ trứng. Đây là việc duy nhất trong tổ mà không ong thợ nào thay được. Cả vương quốc tồn tại được là nhờ dòng trứng liên tục này.

Hai — phát tín hiệu «tổ còn chúa». Cơ thể ong chúa toả ra chất hoá học lan khắp tổ qua tiếp xúc và qua thức ăn truyền tay. Chừng nào tín hiệu đó còn đều, đàn hiểu là mọi thứ bình thường và không làm gì khác.

Hết. Nó không phân công việc, không dẫn đường, không quyết định xây chỗ nào, không ra lệnh phòng vệ. Những chuyện đó do từng con ong thợ tự xử theo cái nó gặp.

Vì sao bụng chúa phình to

Chúa mới nở trông không khác ong thợ nhiều — thon, nhanh, bay tốt. Sau khi giao phối và bắt đầu đẻ, bụng nó phình to dần tới mức không còn bay như trước nữa. Dân trong nghề gọi là chúa đã «lên bụng».

Đây là dấu hiệu quan sát cực kỳ hữu dụng:

Thấy một con bụng to nằm trong vùng buồng ấu trùng → đàn có chúa đang đẻ, đang bình thường.

Chỉ thấy toàn ong thon → hoặc chúa đang trốn dưới lớp ong, hoặc đàn đang có chuyện.

Nhưng đừng lật tung tổ lên để tìm cho bằng được. Có cách khác an toàn hơn nhiều, nói ở phần dưới.

Đàn nuôi chúa mới bằng cách nào

Đây mới là phần quyết định, và nó chạy âm thầm suốt thời gian đàn khoẻ chứ không phải chỉ khi có biến.

Trong tổ ong dú, ong thợ thỉnh thoảng xây những buồng to hơn hẳn buồng thường. Buồng lớn thì lượng thức ăn bơm vào nhiều hơn, và con ong lớn lên trong đó thành chúa thay vì thành thợ.

Điểm mấu chốt: quyết định làm ra một con chúa được đưa ra từ lúc xây buồng, tức trước khi trứng được đẻ vào. Sau khi buồng bịt kín rồi thì không đổi được nữa — khác hẳn ong mật, loài có thể biến một ấu trùng thợ thành chúa bằng cách đổi thức ăn giữa chừng.

Hệ quả: ong dú phản ứng chậm hơn khi mất chúa đột ngột. Ong mật mất chúa thì lấy ngay một ấu trùng non đang có sẵn nuôi thành chúa. Ong dú thì phải có sẵn buồng chúa từ trước, hoặc phải xây mới và chờ trọn một vòng phát triển.

Đây là lý do thực tế nhất giải thích vì sao làm chết chúa khi mở tổ là tai nạn nặng, và vì sao thao tác nhẹ tay lại quan trọng tới thế.

Chúa tơ và chuyện chờ đợi

Đàn khoẻ thường có sẵn một hoặc vài chúa tơ đã nở, chưa đẻ, sống trong tổ. Chúng không đánh nhau ngay như hình dung phổ biến — chừng nào chúa mẹ còn phát tín hiệu đều thì trật tự vẫn giữ.

Chúa tơ nằm chờ ở đó để dùng vào hai việc:

Thay chúa mẹ khi chúa mẹ già đi, đẻ kém dần.

Sang tổ mới khi đàn lập thuộc địa — ong thợ dựng sẵn nhà mới trong nhiều ngày, rồi một chúa tơ chuyển sang.

Nghĩa là con chúa tơ trong tổ không phải kẻ tranh ngôi, mà là phần dự phòng của hệ thống.

Dấu hiệu đàn mất chúa — nhìn ở cửa tổ, đừng mở nắp

Đây là phần dùng được ngay. Đàn mất chúa lộ ra qua mấy dấu hiệu quan sát từ ngoài, không cần đụng vào tổ:

Nhịp ra vào cửa tổ tụt dần qua nhiều tuần mà thời tiết và mùa hoa không đổi.

Rất ít ong mang phấn về. Phấn chủ yếu dùng nuôi ấu trùng; không còn ấu trùng để nuôi thì nhu cầu phấn giảm hẳn. Đây là dấu hiệu sớm và đáng tin.

Đàn trở nên hiền bất thường, ít phản ứng khi có động ở cửa tổ.

Quân thưa dần đều — ong già chết đi mà không có ong mới thay.

Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên gì. Ba bốn dấu hiệu cùng lúc, kéo dài vài tuần, thì mới đáng mở tổ ra xem.

Và nhắc lại chuyện đã nói ở bài khác: một tổ tụt thì nhìn vào chính tổ đó; nhiều tổ cùng tụt một lúc thì nguyên nhân nằm ngoài tổ.

Mất chúa rồi thì làm gì

Nói thẳng: với người nuôi nhỏ, cứu một đàn đã mất chúa hẳn là việc khó.

Nếu đàn vẫn còn buồng chúa hoặc còn chúa tơ thì tự nó xử được, chỉ cần để yên. Đây là trường hợp tốt nhất, và cũng là lý do đừng vội can thiệp khi mới thấy dấu hiệu — cho đàn vài tuần tự giải quyết.

Nếu đàn đã trống hẳn, hai đường:

Nhập vào một đàn khác. Việc này cần làm đúng cách và từ tốn, không phải đổ hai tổ vào một.

Chấp nhận mất. Không dễ chịu nhưng nhiều khi là thật, nhất là khi đàn đã thưa quân tới mức không tự giữ ấm và giữ cửa được nữa.

Việc nên làm hơn cả là ghi lại: mất vào tháng nào, trước đó có mở tổ không, có ai phun gì gần đó không. Cuốn sổ đó ngăn được lần sau.

Một điều đáng nhớ về chuyện tìm chúa

Người nuôi lâu năm ít khi đi tìm ong chúa. Họ nhìn dấu vết của việc chúa đang làm: khu buồng con có mới không, có buồng đang được xây không, ong có mang phấn về không.

Cách nhìn đó vừa chính xác hơn vừa không phải mở tổ. Bới tung tổ để tìm một con ong chỉ để yên tâm là đánh đổi tệ — mỗi lần mở là một lần đàn phải trám lại, và là một lần có nguy cơ đè chết đúng con mình đang tìm.