Toà thành bằng nhựa cây: tổ ong dú có những phần nào và mỗi phần để làm gì

Người quen nhìn tổ ong mật rồi mở tổ ong dú lần đầu thường hụt hẫng. Không có tầng cầu sáp xếp thẳng hàng, không có ô lục giác đều tăm tắp. Chỉ thấy một mớ cục nâu, ống, lớp màng và những khối tròn xếp không theo hàng lối nào.

Nhưng nó không lộn xộn. Mỗi phần có một chức năng, và cách chúng nằm với nhau tuân theo một logic rất chặt.

Vật liệu: nhựa cây, không phải sáp

Khác biệt gốc nằm ở đây. Ong mật xây bằng sáp. Ong dú xây bằng hỗn hợp nhựa cây trộn với sáp — dân gian gọi là keo ong.

Ong thợ đi lấy nhựa từ các vết thương trên thân cây, mang về, trộn với sáp do chính cơ thể tiết ra. Tỷ lệ trộn thay đổi tuỳ chỗ cần dùng: chỗ cần cứng thì nhiều nhựa, chỗ cần dẻo thì nhiều sáp hơn.

Hệ quả của việc chọn vật liệu này rất lớn:

Bền và dính hơn sáp thuần. Thành tổ chịu được va chạm, và bề mặt dính là một lớp phòng vệ thật — kiến bò vào bị vướng.

Có tính kháng. Nhựa cây vốn là thứ cây tiết ra để tự bảo vệ vết thương. Cả toà thành làm bằng thứ đó nên môi trường trong tổ sạch hơn nhiều so với một cái hốc trống thường.

Nhưng tốn công. Nhựa phải đi lấy từ ngoài, không tự tiết ra được như sáp. Vùng thiếu cây cho nhựa thì đàn xây chậm — một điều người nuôi ít khi nghĩ tới khi chọn chỗ đặt tổ.

Các phần của toà thành

Ống cửa — cổng thành

Phần nhô ra ở cửa tổ, thứ đầu tiên ai cũng thấy. Đây không phải trang trí.

Ống cửa thu hẹp lối vào xuống vừa đủ một hai con ong đi lọt, biến cả mặt tổ thành một cái cổng duy nhất có thể canh được. Hình dáng và độ dài ống khác nhau theo loài — nhìn ống cửa là người có kinh nghiệm đoán được đang xem loài nào.

Ban đêm hoặc khi trời xấu, ong thường bịt bớt miệng ống lại. Sáng ra mở lại. Đó là lý do tuyệt đối không phá ống cửa: phá là mở toang cổng thành.

Lớp bọc ngoài — tường thành

Bao quanh khu vực trọng yếu bên trong là những lớp màng mỏng bằng nhựa cây. Chúng tạo một khoang riêng bên trong cái hốc, giúp giữ nhiệt và độ ẩm ổn định, đồng thời chặn bớt đường vào của kẻ lạ.

Khi mở tổ, đây thường là lớp bị rách đầu tiên. Đàn phải dựng lại, và đó là phần lớn cái giá của việc mở nắp.

Khu buồng con — khu cấm

Nằm ở vùng trung tâm, nơi nhiệt ổn định nhất. Gồm các buồng nhỏ xếp cạnh nhau, tuỳ loài mà xếp thành tầng xoắn ốc, tầng phẳng, hoặc thành từng cụm.

Mỗi buồng là một suất ăn đã đóng gói kín: thức ăn bơm đầy trước, trứng đẻ lên trên, bịt kín ngay. Không ai mở lại cho tới khi con ong tự cắn nắp chui ra.

Vì vậy đây là khu không được đụng vào. Làm vỡ một buồng là mất một con ong, không cứu được.

Nhìn khu này là biết đàn khoẻ hay yếu: diện tích rộng, màu tươi, có buồng mới đang xây ở rìa → đàn đang sinh sản tốt.

Túi chứa — kho lương

Những khối tròn hoặc bầu dục nằm tách khỏi khu buồng con, thường ở rìa. Đây là kho.

Túi mật và túi phấn nằm riêng, thường phân biệt được bằng màu: mật trong hơn và sẫm, phấn đục và vàng hơn.

Điểm đáng chú ý: kho không nằm lẫn với khu con. Đây là khác biệt nữa với ong mật, loài xếp mật ngay trên tầng cầu chứa ấu trùng. Cách bố trí tách bạch này là lý do lấy mật ong dú không thể quay ly tâm — hai thứ ở hai chỗ, và phải lấy từng túi bằng tay.

Thùng rác và kho vật liệu

Phần ít được nói. Đàn có chỗ để vật liệu chưa dùng — cục nhựa mang về còn nguyên — và có chỗ gom rác chờ đưa ra ngoài.

Thấy một góc tổ có cục nhựa chưa xử lý nghĩa là đàn đang tích vật liệu để xây. Dấu hiệu tốt.

Đọc toà thành mà không mở nắp

Phần dùng được ngay, vì nó không tốn gì của đàn:

Ống cửa mở rộng, nhiều ong ra vào → đàn đang hoạt động mạnh.

Ống cửa bị thu hẹp lại bất thường giữa ban ngày → đàn đang phòng thủ. Có thể có kiến, ong lạ, hoặc đàn đang yếu đi và co lại.

Thấy ong mang cục nhựa về → đàn đang xây hoặc đang sửa. Sau một trận mưa lớn hay sau khi bị mở tổ thì thấy nhiều.

Thấy ong mang cục phấn ở chân về → đàn đang nuôi lứa con. Đây là dấu hiệu đáng tin nhất cho biết tổ còn chúa và đang sinh sản.

Vì sao mở tổ tốn kém hơn người ta nghĩ

Mỗi lần mở nắp, ít nhất ba thứ bị phá: lớp bọc trong bị rách, một phần mối nối bị đứt, và có thể vài túi chứa bị vỡ.

Đàn phải lấy ong thợ từ việc khác sang trám lại — thường là lấy từ lứa đang chăm buồng con. Nghĩa là cái giá của một lần mở tổ không trả bằng nhựa cây, mà trả bằng lứa con của tuần đó.

Hiểu vậy rồi thì câu hỏi trước mỗi lần mở nắp trở nên đơn giản: mình đang cần biết điều gì, và có cách nào biết được nó từ bên ngoài không?