Không có ngòi thì giữ thành bằng gì: cách ong dú phòng vệ vương quốc

Điều đầu tiên ai cũng nghe về ong dú: nó không đốt. Đó là lý do người ta dám đặt tổ ngay lối đi trong vườn, cho trẻ con đứng cạnh, mở nắp bằng tay trần.

Nhưng một vương quốc không có vũ khí vẫn phải tự giữ. Ngoài kia có kiến, ong lạ, thằn lằn, ruồi ký sinh và mưa. Cách ong dú phòng vệ dựa vào kiến trúc và tổ chức nhiều hơn là chiến đấu — và đó là chỗ người nuôi có thể giúp được nhiều nhất.

Lớp phòng thủ thứ nhất: cái cổng hẹp

Vũ khí mạnh nhất của vương quốc ong dú không phải con ong nào cả. Là cái ống cửa.

Thay vì để một lỗ trống, đàn xây một ống nhựa cây thu hẹp lối vào xuống vừa đủ một hai con đi lọt. Cả toà thành chỉ còn một điểm cần canh, và điểm đó hẹp tới mức kẻ lớn hơn không chui qua được.

Vài chi tiết người nuôi nên biết:

Ban đêm và khi trời xấu, đàn bịt bớt miệng ống lại. Sáng ra mở. Đây là hành vi bình thường, không phải dấu hiệu bệnh.

Ống bị thu hẹp giữa ban ngày nắng đẹp là tín hiệu đáng chú ý — đàn đang phòng thủ vì lý do nào đó, hoặc đàn đang yếu đi và co lại.

Phá ống cửa là mở toang cổng thành. Người mới hay cạy ống ra vì tưởng nó bịt lối làm ong khó ra vào. Đó là một trong những việc hại đàn nhanh nhất.

Lớp thứ hai: ong gác và nhựa dính

Ở miệng ống luôn có vài con đứng gác. Chúng dùng mùi để phân biệt người nhà với kẻ lạ — mỗi tổ có mùi riêng, con lạ mùi bị chặn.

Không đốt được thì chúng chặn bằng cách khác: bâu vào, cắn, bám, đẩy. Với côn trùng nhỏ thì đủ.

Và có một thứ hiệu quả hơn nhiều: nhựa cây dính. Bề mặt quanh cửa tổ và trong lối vào được phủ nhựa. Kẻ đột nhập nhỏ bò vào bị vướng chân, càng vùng càng dính. Một số loài còn chủ động đắp thêm nhựa khi có mối đe doạ.

Nghĩa là toà thành vừa là nhà vừa là bẫy.

Kẻ thù thật sự: kiến

Nói thẳng ra: trong mọi thứ đe doạ một tổ ong dú ở Việt Nam, kiến đứng đầu, bỏ xa phần còn lại. Không phải bệnh, không phải thời tiết, không phải chim.

Lý do kiến nguy hiểm tới vậy:

Nó đông và nó kiên trì. Ong gác chặn được vài con, không chặn được một dòng.

Nó đi bộ. Đây vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu chí mạng của nó — sẽ nói ngay dưới.

Nó tấn công vào lúc đàn yếu nhất. Ban đêm, sau mưa, hoặc ngay sau khi tổ vừa bị mở.

Kết cục thường thấy: chiều hôm trước tổ còn ra vào bình thường, sáng hôm sau mở nắp ra là trống. Không phải kiến ăn hết ong — mà đàn bị quấy tới mức bỏ tổ, hoặc chúa chết thì cả vương quốc tan.

Chỗ người nuôi giúp được: cắt đường bộ

Đây là phần thực dụng nhất của cả bài.

Kiến không bay. Muốn vào tổ nó phải đi bộ, và chỉ có mấy đường:

Chân giá kê — đường chính. Xử bằng cách làm chân giá thành chướng ngại: đặt chân vào bát nước, bôi lớp trơn hoặc dính quanh chân.

Cành cây hoặc lá chạm vào tổ hay mái — đây là đường bị bỏ sót nhiều nhất, vì vườn thì lớn lên còn giàn thì đứng yên. Làm chống kiến rất kỹ hôm đặt tổ, ba tháng sau cây mọc chạm mái là công cốc.

Dây, ống nước, dây điện đi ngang qua.

Mái che chạm tường.

Nguyên tắc: tổ phải là một hòn đảo. Mọi thứ chạm vào nó đều là cây cầu.

Và vì vườn thay đổi liên tục, chống kiến không phải việc làm một lần — phải đi kiểm định kỳ, nhất là sau mưa và sau khi cây ra đọt.

Những kẻ khác

Ong lạ và ong cùng loài từ tổ khác. Vào mùa khan hoa, tổ khác có thể tới cướp kho. Ống cửa hẹp và ong gác xử được phần lớn, trừ khi đàn đã quá yếu.

Thằn lằn, nhện, chim. Rình ở cửa tổ bắt ong ra vào. Thiệt hại từ từ chứ không mất tổ ngay. Mái che và dọn chỗ ẩn nấp quanh tổ giúp được.

Ruồi ký sinh. Đẻ vào tổ khi có cơ hội — thường là khi tổ bị mở lâu hoặc có mật đổ ra ngoài. Đây là lý do làm xong phải lau sạch mật rớt quanh khu vực, đừng để lại mùi mời gọi.

Mưa tạt. Nước vào cửa tổ là vấn đề nghiêm trọng. Mái che phải đủ rộng, và cửa tổ đừng quay về hướng mưa hay tạt.

Điều đáng nhớ

Một vương quốc ong dú tự giữ được mình trước phần lớn mối đe doạ — miễn là kiến trúc phòng vệ của nó còn nguyên.

Nghĩa là những việc hại đàn nhất lại thường do chính người nuôi làm, không phải do kẻ thù: phá ống cửa, mở tổ quá thường xuyên, để cành cây chạm mái, để mật đổ quanh tổ, đặt tổ ở chỗ mưa tạt.

Giúp đàn phòng vệ, phần lớn là đừng phá cái nó đã dựng, và cắt hộ nó mấy cây cầu mà nó không tự cắt được.