Ong gác cửa: vài con đứng ở ống tổ và việc chúng thật sự làm

Nhìn kỹ miệng ống cửa một tổ ong dú vào ban ngày, lúc nào cũng thấy vài con đứng yên ở mép, đầu hướng ra ngoài, không bay đi đâu.

Chúng không nghỉ. Đó là chốt kiểm soát duy nhất của cả toà thành.

Vì sao chỉ cần vài con

Vì kiến trúc đã làm gần hết việc.

Đàn xây một ống nhựa cây thu hẹp lối vào xuống vừa đủ một hai con đi lọt. Cả mặt tổ chỉ còn một điểm cần canh, và điểm đó hẹp tới mức kẻ lớn hơn không chui qua được.

Nếu cửa tổ là một lỗ rộng thì cần cả chục con canh mà vẫn hở. Với cái ống hẹp, vài con là đủ.

Đây là ví dụ rõ nhất của nguyên tắc chung trong vương quốc này: phòng vệ bằng kiến trúc, không bằng chiến đấu.

Chúng phân biệt người nhà bằng cách nào

Bằng mùi.

Mỗi tổ có một mùi đặc trưng, sinh ra từ ba nguồn: nhựa cây nó dùng để xây, nguồn hoa nó ăn, và chính đàn ong sống trong đó. Con nào mang đúng mùi đó thì là người nhà.

Con lạ mùi bị chặn ở miệng ống. Không đốt được thì ong gác dùng cách khác: bâu vào, cắn, bám, đẩy ra.

Hai hệ quả rất thực tế cho người nuôi:

1. Không nhập hai đàn đột ngột được. Đổ hai tổ vào nhau là hai bên đánh nhau vì khác mùi. Phải cho mùi hoà dần, làm từ tốn.

2. Tay và dụng cụ nặng mùi lạ gây phản ứng phòng vệ. Vừa cầm xăng dầu, thuốc, nước hoa mà mở tổ là đàn nhốn nháo ngay. Rửa tay trước khi làm việc với tổ không phải chuyện vệ sinh — là chuyện không kích hoạt báo động.

Ong gác là ai trong chuỗi nghề

Như đã nói ở bài về phân công theo tuổi: gác cửa nằm ở chặng gần cuối, ngay trước khi con ong ra ngoài đi kiếm ăn.

Logic của việc này: gác cửa là việc có rủi ro đầu tiên trong đời một con ong thợ — đứng ở ranh giới, đối mặt kiến, ong lạ, ruồi. Đàn không giao nó cho ong trẻ.

Nghĩa là một đàn có nhiều ong gác nghĩa là đàn có lứa ong đã lớn tuổi đông — không hẳn là đàn khoẻ. Đàn đông quân trẻ thì ít ong gác hơn, mà lại đang lên.

Đọc cửa tổ qua hành vi ong gác

Đây là phần dùng được hằng ngày, không tốn gì của đàn:

Ong gác đứng thưa, ống mở rộng, ra vào đều → bình thường.

Ong gác đông bất thường, ống thu hẹp giữa ban ngày nắng đẹp → đàn đang phòng thủ. Đi tìm nguyên nhân: kiến bò quanh chân giá, có tổ khác tới cướp, hoặc đàn đang yếu và co lại.

Không thấy ong gác nào, ống mở toang → dấu hiệu xấu. Đàn quá thưa để giữ cửa.

Ong gác phản ứng mạnh khi mình lại gần → đàn khoẻ và tỉnh. Đàn hiền bất thường, không phản ứng gì, lại là chuyện đáng lo.

Điểm cuối này hay bị hiểu ngược: người mới thích đàn hiền vì dễ thao tác. Nhưng hiền bất thường là một trong các dấu hiệu của đàn mất chúa.

Ban đêm và trời xấu

Đàn bịt bớt miệng ống lại vào ban đêm, và khi trời mưa gió. Sáng hôm sau mở lại.

Đây là hành vi bình thường, không phải bệnh. Nhưng nó cho thấy một điều: lượng nhựa cây đàn phải dùng cho việc đóng mở này là chi phí thường trực. Đàn thiếu nguồn nhựa thì việc phòng vệ cũng kém theo.

Và nhắc lại điều quan trọng nhất về ống cửa: đừng bao giờ cạy nó ra. Người mới hay làm vậy vì tưởng nó bịt lối khiến ong khó ra vào. Đó là phá cổng thành, và đàn phải dựng lại bằng nhựa cây mà nó vừa mất công đi lấy.