Ong xây tổ: tuyến sáp, nhựa cây và vì sao đàn ngừng xây là tín hiệu sớm nhất

Trong năm chặng nghề của một con ong thợ, xây tổ nằm ở giữa đời — lúc nó khoẻ nhất. Đàn dùng con ong ở đỉnh thể lực vào việc nặng nhất trong nhà.

Và việc đó nặng thật, vì nguyên nhân mà ít người nuôi để ý.

Xây bằng gì

Hai vật liệu, lấy từ hai nguồn hoàn toàn khác nhau:

Sáp — do chính cơ thể ong tiết ra, từ các tuyến phát triển vào đúng giai đoạn giữa đời. Nguồn này ở trong người, không phải đi xin ai.

Nhựa cây — phải đi lấy từ ngoài, ở vết thương trên thân cây. Đây là chỗ khác biệt lớn nhất so với ong mật, loài chỉ xây bằng sáp.

Ong thợ trộn hai thứ theo tỷ lệ thay đổi tuỳ chỗ cần dùng: chỗ cần cứng như thành tổ và ống cửa thì nhiều nhựa; chỗ cần dẻo thì nhiều sáp hơn.

Vì sao nhựa cây làm mọi thứ khác đi

Vì nó là chi phí bên ngoài.

Muốn xây, đàn phải cử ong ra ngoài lấy nhựa — tức là phải chi ra những con ong ở chặng cuối đời, cùng nhóm đang phải đi lấy mật và phấn. Ba nhu cầu tranh nhau một nguồn nhân lực.

Hệ quả dây chuyền:

Vùng thiếu cây tiết nhựa thì đàn xây chậm dù nhiều hoa. Đây là yếu tố gần như không ai tính khi chọn chỗ đặt tổ.

Đàn thiếu quân già thì cũng xây chậm, vì không có ai ra ngoài lấy nhựa được.

Mỗi lần mở tổ là một lần bắt đàn chi thêm nhựa để trám lại chỗ rách. Nhựa đó lấy từ đâu? Từ chuyến bay mà lẽ ra để lấy mật hoặc phấn.

Vì sao ngừng xây là tín hiệu sớm nhất

Khi nguồn lực co lại, đàn không cắt đều mọi việc. Nó bỏ theo thứ tự:

Bỏ trước nhất: xây. Tốn kém, và không cho kết quả ngay.

Rồi mới tới ngừng tích trữ, rồi giảm sinh sản, và giữ phòng vệ tới cuối cùng.

Nghĩa là «không còn thấy ong mang cục nhựa về» là dấu hiệu xuất hiện TRƯỚC mọi dấu hiệu khác — trước cả khi phấn giảm, trước rất lâu so với lúc cửa tổ vắng ong.

Đây có lẽ là chỉ số quan sát hữu dụng nhất mà người nuôi có, và nó hoàn toàn miễn phí: đứng nhìn cửa tổ vài phút, xem có con nào mang cục nhựa nâu ở chân về không.

Phân biệt cục nhựa với cục phấn

Cả hai đều là cục gắn ở chân sau, nên dễ nhầm. Khác nhau ở:

Màu. Phấn hoa thường vàng, cam, đôi khi trắng hoặc đỏ tuỳ loại hoa — màu tươi. Nhựa cây thường nâu sẫm, nâu đỏ, đôi khi gần đen — màu trầm hơn.

Độ bóng. Nhựa trông bóng và dính; phấn trông khô và xốp.

Đọc được hai thứ này là đọc được hai chuyện khác nhau: phấn về = đàn đang nuôi con (còn chúa); nhựa về = đàn đang xây (dư sức).

Đàn lý tưởng thì thấy cả hai.

Khi nào đàn xây mạnh nhất

Tổ mới lập. Gần như toàn bộ nguồn lực đổ vào xây. Đây là lý do tổ mới tách không nên đụng vào.

Sau khi bị mở tổ. Đàn dồn sức trám lại. Thấy nhiều nhựa về sau khi mình vừa mở nắp là bình thường — và cũng là hoá đơn cho lần mở đó.

Sau mưa lớn. Sửa chỗ hỏng.

Khi chuẩn bị lập thuộc địa. Ong thợ mang nhựa sang dựng tổ mới ở chỗ khác — nên thấy ong mang nhựa mà bay ra xa thay vì vào tổ thì đáng chú ý.

Việc người nuôi làm được

Giữ cây tiết nhựa quanh vườn. Đừng dọn sạch. Không có nhựa thì không có vật liệu, và không có vật liệu thì đàn không lớn được dù đầy hoa.

Giảm số lần mở tổ. Mỗi lần mở là một hoá đơn tính bằng nhựa cây và bằng lứa con của tuần đó.

Theo dõi cục nhựa hằng tuần. Ghi lại. Ngừng thấy nhựa về là lúc bắt đầu tìm nguyên nhân, chứ đừng đợi tới khi cửa tổ vắng.