Chúa già: đàn nhận ra trước người nuôi, và nó tự lo

Ong chúa không chết đột ngột vì già. Nó đẻ kém dần, và cả vương quốc điều chỉnh theo.

Điều thú vị là đàn nhận ra chuyện này rất sớm — sớm hơn nhiều so với lúc người nuôi thấy bất kỳ thay đổi nào ở cửa tổ.

Đàn biết bằng cách nào

Qua đúng cơ chế đã giữ trật tự cho cả tổ: nồng độ tín hiệu hoá học.

Chúa khoẻ toả ra chất đặc trưng đủ mạnh để lan tới mọi ngóc ngách. Chúa yếu đi thì tín hiệu yếu theo. Ong thợ ở vùng rìa — xa chúa nhất — là nhóm đầu tiên nhận được ít, và chúng bắt đầu làm đúng một việc: xây buồng chúa.

Không có cuộc họp nào, không có ai ra quyết định. Chỉ là một hành vi được kích hoạt khi nồng độ tụt dưới ngưỡng.

Đây cũng là lý do đàn quá đông cũng xây buồng chúa dù chúa vẫn khoẻ — tổ lớn ra thì quãng đường tín hiệu phải đi xa hơn, vùng rìa nhận được ít. Cùng một cơ chế, hai nguyên nhân khác nhau.

Dấu hiệu chúa già, nhìn từ ngoài

Người nuôi không đo được nồng độ hoá chất, nhưng đọc được hệ quả của nó:

1. Phấn về giảm dần đều qua nhiều tuần. Chúa đẻ ít → ít ấu trùng → ít nhu cầu phấn. Chậm và đều, khác hẳn kiểu tụt đột ngột của sự cố.

2. Đàn không đông thêm dù mùa hoa đang tốt. Cần có mốc so sánh — lại là chuyện ghi chép.

3. Khu buồng con thưa và không đều, có khoảng trống xen kẽ. Chỉ thấy khi mở tổ, nên dùng dấu hiệu 1 để đoán thay.

Chú ý điểm khác biệt quan trọng: chúa già làm mọi thứ giảm từ từ. Nếu đàn tụt nhanh trong vài ngày thì nguyên nhân là chuyện khác — kiến, thuốc, bị quấy.

Đàn tự xử ra sao

Trình tự thường là:

Xây buồng chúa → chúa tơ nở → nằm trong tổ một thời gian → bay ra giao phối → về, lên bụng, bắt đầu đẻ → tín hiệu mạnh trở lại → đàn ngừng xây buồng chúa.

Trong giai đoạn chuyển giao, hai chúa có thể cùng tồn tại một thời gian. Chúa mẹ yếu dần rồi thôi.

Chữ ký của một cuộc kế vị thành công, nhìn từ ngoài: phấn về ít đi một quãng, rồi tăng trở lại. Nếu phấn ít dần đều mà không bao giờ hồi, thì việc kế vị đã hỏng.

Người nuôi nên làm gì — và không nên làm gì

Không nên:

Phá buồng chúa. Đó chính là việc đàn đang làm để tự cứu mình.

Mở tổ nhiều để «theo dõi tình hình». Giai đoạn chuyển giao là lúc đàn mong manh nhất; chúa tơ thon và nhanh, rất dễ bị đè chết mà không hay.

Tách đàn. Đàn đang dồn sức cho việc kế vị, chia thêm là hỏng cả hai.

Nên:

Để yên vài tuần và theo dõi lượng phấn về.

Bảo đảm điều kiện xung quanh tốt — chống kiến kỹ, che mưa, đừng dời tổ. Chúa tơ phải bay ra ngoài giao phối rồi bay về; dời tổ trong quãng đó là nó không tìm được đường về.

Ghi lại ngày bắt đầu thấy dấu hiệu. Vài tuần sau nhìn sổ là biết kế vị xong hay hỏng.

Nhịp thay chúa của cả trại

Với người nuôi nhiều tổ, có một cách nhìn dài hơi hơn.

Mỗi tổ đều sẽ đi qua chuyện thay chúa, và nó xảy ra rải rác chứ không đồng loạt. Nghĩa là ở bất kỳ thời điểm nào trong trại cũng có vài tổ đang trong giai đoạn chuyển giao và tạm thời cho ít hơn.

Đó là chuyện bình thường, không phải trại đang có vấn đề. Và nó là một lý do nữa để đừng đánh giá cả trại qua một tổ, cũng đừng lấy mật theo lịch cố định cho mọi tổ như nhau.

Cuốn sổ ghi ngày mỗi tổ ra đời và ngày thấy buồng chúa, sau vài năm, cho biết tổ nào sắp tới lúc thay — và tổ đó thì để yên, đừng đụng vào mùa đó.