Chúa tơ ong dú: từ lúc nở tới lúc bắt đầu đẻ

Ong chúa không sinh ra đã là chúa đang đẻ. Giữa lúc nó cắn nắp buồng chui ra và lúc bụng phình lên bắt đầu đẻ trứng là một quãng — và quãng đó là giai đoạn mong manh nhất trong cả vòng đời một vương quốc.

Chúa tơ trông thế nào

Con chúa vừa nở không giống hình dung phổ biến về ong chúa. Nó thon, nhanh nhẹn, bay tốt, và với người chưa quen thì trông gần giống ong thợ — chỉ hơi dài hơn.

Cái bụng phình to mà ai cũng lấy làm dấu nhận biết chỉ xuất hiện sau khi nó giao phối và bắt đầu đẻ.

Nghĩa là: mở tổ không thấy con bụng to chưa chắc đã là mất chúa. Có thể đàn đang trong giai đoạn chuyển giao và chúa tơ đang ở đó, chỉ là mình không nhận ra.

Ba chặng của một chúa tơ

Chặng 1 — Nằm trong tổ

Sau khi nở, chúa tơ ở trong tổ một thời gian. Nó chưa phát tín hiệu mạnh nên không xung đột với chúa mẹ nếu chúa mẹ còn.

Đàn khoẻ thường giữ sẵn một hoặc vài con như vậy — phần dự phòng, dùng để thay chúa mẹ hoặc để sang tổ mới khi lập thuộc địa.

Chặng 2 — Bay ra giao phối

Đây là chặng nguy hiểm nhất, và là lần duy nhất trong đời nó rời tổ.

Chúa tơ bay ra ngoài, giao phối với ong đực. Ong đực từ nhiều tổ khác nhau thường tụ lại ở một khu vực gần đó chờ sẵn — đó chính là những đám ong đậu tụ mà người nuôi hay thấy trên cành cây hoặc mặt tường mà không biết đang xem gì.

Rủi ro của chặng này rất thật: chim, thằn lằn, mưa, gió, và đơn giản là lạc đường về. Chúa tơ không về được thì đàn mất luôn cơ hội kế vị đó.

Chặng 3 — Về tổ và lên bụng

Về được thì nó ở hẳn trong tổ từ đó. Bụng phình dần, bắt đầu đẻ, và bắt đầu phát tín hiệu «tổ có chúa» đủ mạnh để đàn ngừng xây buồng chúa mới.

Từ lúc này vương quốc coi như đã chuyển giao xong.

Vì sao quãng này cần yên

Ba lý do rất cụ thể:

1. Mở tổ lúc chúa tơ chưa đi giao phối có thể làm nó hoảng và bay ra sai thời điểm, hoặc bị đè chết — mà nó thì thon và nhanh, rất khó nhìn thấy để tránh.

2. Mở tổ hoặc dời tổ khi chúa đang ở ngoài là đổi mốc định vị. Nó bay về không nhận ra tổ nữa.

3. Đàn đang dồn nguồn lực cho việc chuyển giao. Bắt nó vừa trám tổ vừa lo chuyện kế vị là chia sức vào đúng lúc không nên chia.

Nên nguyên tắc thực tế: nghi đàn đang thay chúa thì để yên vài tuần. Không mở, không dời, không tách.

Dấu hiệu đàn đang trong giai đoạn chuyển giao

Quan sát từ ngoài, không cần mở tổ:

Phấn về ít đi một thời gian rồi tăng trở lại. Chúa cũ ngừng đẻ, chúa mới chưa đẻ → ít con để nuôi → ít phấn. Rồi khi chúa mới bắt đầu đẻ thì phấn về lại. Đây là chữ ký rõ nhất của một cuộc kế vị thành công.

Thấy đám ong đực tụ gần đó. Có tổ nào quanh đây đang thay chúa hoặc chia đàn.

Nhịp ra vào chững lại rồi hồi.

Ngược lại, phấn ít dần đều mà không hồi sau nhiều tuần là dấu hiệu kế vị hỏng.

Vì sao ong dú mong manh hơn ong mật ở khâu này

Ong mật mất chúa thì lấy ngay một ấu trùng non đang có sẵn, đổi thức ăn, nuôi thành chúa. Nó có thể làm vậy bất cứ lúc nào vì buồng ấu trùng để hở.

Ong dú thì quyết định làm chúa được đưa ra từ lúc xây buồng, trước khi đẻ trứng. Buồng bịt kín rồi là không đổi được nữa.

Nên nếu đàn mất chúa mà trong tổ không sẵn buồng chúa hay chúa tơ, nó phải xây mới và chờ trọn một vòng phát triển. Với một đàn đang yếu đi, quãng chờ đó nhiều khi dài hơn thời gian nó còn cầm cự được.

Đây là lý do thật sự khiến thao tác nhẹ tay khi mở tổ quan trọng tới vậy — không phải vì sợ ong dữ, mà vì một con chúa bị đè chết là một vương quốc có thể không gượng lại được.