Đàn ong dú mất chúa: nhận ra bằng gì và còn cứu được không

Đàn mất chúa là chuyện xảy ra âm thầm. Không có tiếng động, không có dấu hiệu tức thì, và tổ vẫn ra vào bình thường trong một thời gian.

Thứ làm nó khó phát hiện chính là cơ chế giữ trật tự của tổ: tín hiệu hoá học của chúa loãng dần chứ không mất ngay. Chất còn tồn trong tổ và trong cơ thể ong thợ. Đàn cần thời gian mới «biết» rằng mình đã mất chúa.

Trình tự lộ ra

Tuần đầu: gần như không thấy gì. Tổ vẫn ra vào, vẫn mang hàng về.

Vài tuần sau: ong mang phấn về ít dần. Phấn dùng nuôi lứa con; không còn trứng mới thì không còn con để nuôi. Đây là dấu hiệu sớm nhất quan sát được từ ngoài.

Tiếp theo: đàn trở nên hiền bất thường, ít phản ứng khi có động ở cửa tổ.

Rồi: quân thưa dần đều — ong già chết đi mà không có lứa mới thay.

Cuối cùng: nhịp ra vào tụt hẳn, ống cửa thu hẹp, tổ không giữ nổi cửa.

Nhìn trình tự này thì thấy: cửa vắng ong là dấu hiệu muộn nhất. Lúc thấy nó thì đàn đã đi qua toàn bộ các bước trước.

Ba thứ dễ nhầm với mất chúa

Trước khi kết luận, loại ba khả năng này đã — cả ba đều cho biểu hiện giống nhau:

1. Đàn đang thay chúa. Chúa cũ ngừng đẻ, chúa mới chưa đẻ → phấn về ít. Nhưng sau vài tuần phấn sẽ hồi lại. Đây là khác biệt quyết định: mất chúa thì không hồi, thay chúa thì hồi.

2. Hết mùa hoa. Ít nguồn thì ít hàng về, cả phấn lẫn mật. Kiểm bằng cách nhìn các tổ khác cùng vườn — nếu cả trại cùng giảm thì là mùa, không phải chúa.

3. Đàn vừa bị quấy. Sau khi mở tổ hay dời chỗ, đàn dồn sức trám lại và giảm mọi việc khác trong một thời gian.

Nguyên tắc: phải có nhiều dấu hiệu cùng lúc, kéo dài nhiều tuần, và các tổ khác trong vườn vẫn bình thường thì mới nghĩ tới mất chúa.

Có cứu được không — nói thẳng

Phụ thuộc vào một câu hỏi duy nhất: trong tổ còn buồng chúa hay chúa tơ không?

Còn → đàn tự xử được. Việc duy nhất nên làm là để yên. Mọi can thiệp lúc này đều làm chậm quá trình.

Không còn → đàn phải xây buồng chúa mới và chờ trọn một vòng phát triển. Với đàn đang thưa quân, quãng chờ đó thường dài hơn thời gian nó cầm cự được.

Và đây là chỗ ong dú khó hơn ong mật rõ rệt: ong mật mất chúa thì lấy ngay một ấu trùng non có sẵn nuôi thành chúa, vì buồng để hở. Ong dú thì buồng đã bịt kín, không đổi được.

Nên nói thật: với người nuôi nhỏ, một đàn ong dú đã mất chúa hẳn và thưa quân thì khả năng cứu không cao.

Hai đường xử lý

Nhập vào đàn khác. Làm được nhưng không phải đổ hai tổ vào nhau — mỗi tổ có mùi riêng, hai bên sẽ đánh nhau. Phải cho mùi hoà dần, làm từ tốn, và nhờ người có kinh nghiệm nếu chưa từng làm.

Chấp nhận mất. Không dễ chịu nhưng nhiều khi là thật. Đàn đã thưa tới mức không giữ được nhiệt cho lứa con và không giữ nổi cửa trước kiến thì kéo dài chỉ làm nó khổ thêm.

Việc đáng làm nhất

Ghi lại. Mất vào tháng nào. Trước đó có mở tổ không, mở mấy lần. Có ai phun gì quanh đó không. Thời tiết ra sao.

Vì mất chúa hiếm khi là chuyện ngẫu nhiên — nó thường có nguyên nhân, và nguyên nhân hay lặp lại. Cuốn sổ là thứ duy nhất ngăn được lần sau.

Và nhắc lại nguyên nhân phổ biến nhất mà người nuôi tự gây ra: đè chết chúa khi mở tổ. Chúa tơ thì thon và nhanh, rất khó thấy. Đây là lý do thật của việc thao tác nhẹ tay, chứ không phải vì sợ bị đốt.