Ống cửa tổ: hình dáng của nó nói lên loài nào đang ở trong

Cái ống nhựa cây nhô ra ở cửa tổ là thứ đầu tiên ai cũng nhìn thấy, và cũng là thứ bị hiểu sai nhiều nhất. Người mới hay cạy nó ra vì tưởng nó bịt lối làm ong khó ra vào.

Thực ra nó làm ba việc cùng lúc.

Việc thứ nhất: cổng thành

Ống thu hẹp lối vào xuống vừa đủ một hai con ong đi lọt. Cả mặt tổ chỉ còn một điểm cần canh, và điểm đó hẹp tới mức kẻ lớn hơn không chui qua được.

Nhờ vậy vài con ong gác là đủ giữ cửa. Nếu cửa là một lỗ rộng thì cần cả chục con canh mà vẫn hở.

Bề mặt ống còn phủ nhựa dính — kẻ đột nhập nhỏ bò vào bị vướng chân, càng vùng càng dính. Cổng thành kiêm luôn cái bẫy.

Việc thứ hai: điều tiết

Đàn đóng mở ống theo điều kiện. Ban đêm và khi trời mưa gió thì bịt bớt miệng lại; sáng ra mở.

Đây là hành vi bình thường, không phải dấu hiệu bệnh. Nhưng nó là chi phí thường trực: lượng nhựa cây dùng cho việc đóng mở này phải lấy từ những chuyến bay đi lấy nhựa.

Đàn thiếu nguồn nhựa thì việc phòng vệ cũng kém theo — một liên hệ ít ai nghĩ tới khi chọn chỗ đặt tổ.

Việc thứ ba: tấm biển ghi tên loài

Đây là phần thực dụng nhất cho người mua giống.

Ong dú ở Việt Nam không phải một loài. Các loài khác nhau xây ống cửa khác nhau rõ rệt — dài hay ngắn, to hay nhỏ, loe ra như cái kèn hay thẳng như cái ống, màu nhựa đậm hay nhạt.

Người có kinh nghiệm nhìn ống cửa là đoán được loài. Người chưa có kinh nghiệm thì chụp ảnh ống cửa và đưa cho người nuôi lâu năm xem hộ.

Đây là cách kiểm thực tế nhất khi mua tổ giống ở xa. Như đã nói ở chỗ khác: tên gọi ong dú khác nhau theo vùng, cùng một cái tên ở hai tỉnh có thể chỉ hai con khác nhau. Ảnh ống cửa vượt qua được rào cản tên gọi đó.

Đọc ống cửa hằng ngày

Không tốn gì của đàn, làm được mỗi ngày:

Ống mở rộng, ong ra vào đều, vài con gác ở mép → bình thường.

Ống thu hẹp giữa ban ngày nắng đẹp → đàn đang phòng thủ. Đi tìm nguyên nhân ngay: kiến bò quanh chân giá, tổ khác tới cướp, hoặc đàn đang yếu và co lại.

Ống mở toang, không thấy ong gác → dấu hiệu xấu. Đàn quá thưa để giữ cửa.

Ống có vết vá mới màu sáng hơn → vừa bị hư và đàn đã sửa. Nếu mình không đụng vào thì có chuyện gì đó đã xảy ra.

Ba việc đừng làm với ống cửa

1. Đừng cạy nó ra. Đây là việc hại đàn nhanh nhất trong các việc người mới hay làm với ý tốt. Cạy ống là mở toang cổng thành, và đàn phải dựng lại bằng nhựa cây vừa mất công đi lấy.

2. Đừng nới rộng để «cho ong dễ ra vào». Đàn tự chọn kích thước theo quân số và theo mức độ đe doạ nó cảm nhận được. Ống hẹp không phải lỗi thiết kế.

3. Đừng để vật gì chạm vào ống. Cành cây, lá, dây — mỗi thứ chạm vào là một cây cầu cho kiến, và nó dẫn thẳng tới điểm yếu nhất.

Khi dời tổ

Một lưu ý quan trọng ít người nói: khi phải di chuyển tổ, bịt cửa bằng lưới hoặc vải thoáng khí, đừng bịt kín.

Đàn bị bí trong lúc di chuyển là chuyện nghiêm trọng, nhất là trời nóng. Và đừng bịt bằng cách nhét gì vào ống — làm hỏng ống là đàn tới nơi mới đã mất cổng thành.