Trao thức ăn miệng-đối-miệng: mạng thông tin của cả vương quốc

Nhìn kỹ bên trong một tổ ong dú, sẽ thấy cảnh này lặp đi lặp lại: hai con ong quay đầu vào nhau, một con mớm thức ăn cho con kia.

Việc đó xảy ra liên tục, giữa rất nhiều cặp, suốt ngày. Và nó không chỉ là chuyện ăn uống.

Mỗi lần trao là một lần truyền tin

Thức ăn được trao đi không đơn thuần là mật và phấn. Nó mang theo chất hoá học từ cơ thể con ong trao — trong đó có những chất phản ánh tình trạng của cả tổ.

Quan trọng nhất trong số đó là tín hiệu của ong chúa. Chúa tiếp xúc với đám ong quanh mình, những con đó trao thức ăn cho con khác, và cứ thế lan ra.

Vì mỗi con trao với nhiều con, chỉ sau một thời gian ngắn tín hiệu tới được cả con ở góc xa nhất mà không cần ai đi báo.

Đây chính là cách «tổ còn chúa» được biết

Chừng nào nồng độ tín hiệu ở mọi ngóc ngách còn đủ mạnh, ong thợ hiểu là tổ có chúa khoẻ và không xây buồng chúa mới.

Từ cơ chế đơn giản này suy ra được ba chuyện đã nói ở các bài khác, và giờ thì thấy chúng cùng một gốc:

1. Đàn mất chúa phải mất một thời gian mới có biểu hiện. Chất còn tồn trong tổ và trong cơ thể ong thợ, phải loãng dần đi.

2. Đàn quá đông cũng xây buồng chúa dù chúa vẫn khoẻ. Tổ lớn ra thì quãng đường tín hiệu phải đi xa hơn, vùng rìa nhận được ít.

3. Chúa già làm đàn xây buồng chúa. Tín hiệu yếu đi thì hiệu ứng giống như ở xa.

Ba tình huống khác nhau, một cơ chế: nồng độ tín hiệu tụt dưới ngưỡng.

Còn truyền những gì nữa

Tình trạng dinh dưỡng chung. Đàn đang no hay đang đói lan ra qua chính chất lượng thức ăn được trao. Con ong «biết» đàn đang thiếu mà không cần nhìn vào kho.

Điều này giải thích vì sao đàn tự điều tiết mà không cần ai ra lệnh: khi thức ăn trao tay loãng đi, hành vi của từng con đổi theo — bớt xây, bớt nuôi con.

Dấu hiệu bệnh. Mặt trái của hệ thống: cái gì lan nhanh thì cũng lan cả thứ không mong muốn.

Hệ quả thực tế cho người nuôi

1. Đừng cho ăn đường. Ngoài chuyện thứ đàn tích được không còn là mật hoa, còn một tầng nữa: cho ăn dễ làm đàn hiểu sai tình trạng của chính nó. Thức ăn trao tay dồi dào lên thì đàn hành xử như đang mùa no — đẩy sinh sản, giảm đi kiếm ăn. Tới khi ngừng cho thì đàn hụt.

2. Mở tổ nhiều làm nhiễu đường lan tín hiệu. Xáo trộn vị trí ong, rách lớp bọc, đổi luồng không khí. Mở liên tục có thể khiến đàn đọc sai tình trạng của mình.

3. Nhập đàn phải từ tốn vì lý do này nữa. Không chỉ khác mùi ở cửa — hai mạng truyền tin phải hoà vào nhau, và điều đó cần thời gian chứ không cần sức.

4. Đàn phản ứng chậm là bình thường. Mọi thứ trong tổ lan theo kiểu khuếch tán, không theo kiểu mệnh lệnh. Nên đừng mong đàn thay đổi ngay sau khi mình làm gì đó — và cũng đừng vội làm thêm khi chưa thấy kết quả.

Một cách nhìn

Vương quốc này không có đài phát thanh, không có sở chỉ huy. Nó có một mạng lưới trao tay chạy khắp tổ, và mọi thông tin quan trọng đều đi qua đó.

Chậm hơn mệnh lệnh, nhưng bền hơn: không có điểm chết, không có đường dây nào bị cắt là mất liên lạc. Mất vài con ong không làm mạng đứt, vì mỗi con đều nối với nhiều con khác.

Đó là lý do một đàn ong có thể mất kha khá quân mà vẫn vận hành — và cũng là lý do khi nó hỏng thì hỏng từ từ chứ hiếm khi sụp một lúc.