Tách đàn bằng tay: làm được nhưng phải hiểu mình đang ép cái gì

Trong tự nhiên, một vương quốc ong dú sinh ra vương quốc mới theo trình tự: tìm hốc → ong thợ qua lại nhiều ngày dựng sẵn nhà → chúa tơ chuyển sang → tổ mẹ vẫn nguyên.

Tách bằng tay là ép toàn bộ trình tự đó vào một buổi. Làm được, và nhiều người làm. Nhưng hiểu mình đang bỏ qua bước nào thì bù được phần nào.

Ba thứ bị bỏ qua khi tách tay

1. Giai đoạn dựng sẵn nhà. Trong tự nhiên, tổ mới gần như đã xong trước khi có ai tới ở. Tách tay thì đàn con vào một thùng trống hoặc gần trống, phải dựng từ đầu trong lúc quân đã bị chia.

2. Kho lương ban đầu. Ong thợ mang thức ăn sang trữ sẵn trong nhiều ngày. Tách tay thì phần lương chuyển sang chỉ là những gì nằm trong phần tổ được cắt.

3. Nhịp do đàn chọn. Đàn tự lập thuộc địa khi nó đủ mạnh và đúng thời điểm trong năm. Tách tay thì thời điểm do người chọn — và người thường chọn sai.

Cộng lại: tách tay luôn làm cả mẹ lẫn con yếu đi một thời gian. Đó không phải dấu hiệu làm sai; đó là cái giá của việc rút ngắn.

Khi nào tuyệt đối không tách

Đây là phần quan trọng hơn cả kỹ thuật:

Đàn chưa đủ mạnh. Tách đàn yếu là thành hai đàn cùng yếu, và thường mất cả hai. Dấu hiệu đủ mạnh: khu buồng con rộng và có buồng mới ở rìa, kho có tích luỹ, quân đông, nhịp ra vào đều.

Đang vào mùa đói. Cả hai đàn đều cần nguồn để gây dựng. Tách vào đầu mùa đói là ép cả hai vào chỗ không có gì ăn.

Đàn đang thay chúa. Nó đang dồn sức cho việc kế vị; chia thêm là hỏng cả hai.

Vừa mở tổ hoặc vừa bị quấy gần đây. Cho đàn hồi đã.

Mùa mưa dầm. Ong ít ra ngoài được, và đàn mới cần rất nhiều chuyến bay lấy nhựa để dựng.

Bù lại những gì đã bỏ qua

Nếu đã quyết tách, đây là cách giảm thiệt hại:

Chuẩn bị thùng trước và để cho hết mùi. Thùng mới đóng còn mùi gỗ tươi hay mùi dầu thì phơi cho bay hết. Đàn vào thùng còn mùi là thêm một gánh nặng nữa.

Chuyển sang đủ ba thứ, không chỉ ong: phần buồng con, phần kho, và phần vật liệu. Đàn con cần cả lương lẫn nhựa để dựng, không chỉ cần quân.

Đặt tổ mới gần tổ mẹ. Vài chục mét. Tầm bay ngắn nghĩa là ong thợ còn qua lại được — và trong thực tế chúng vẫn qua lại một thời gian, y như khi lập thuộc địa tự nhiên.

Chống kiến cho tổ mới trước khi đặt đàn vào. Tổ mới yếu, ít ong gác, là mục tiêu dễ nhất.

Rồi để yên. Đừng mở kiểm tra trong vài tuần đầu. Đây là giai đoạn đàn dễ tổn thương nhất và cũng là lúc người ta hay can thiệp nhất.

Sau khi tách, chờ đợi điều gì

Cả hai đàn chậm lại vài tuần. Bình thường.

Thấy ong đi lại giữa hai tổ. Bình thường và là dấu hiệu tốt — tổ mẹ đang tiếp sức cho tổ con, đúng như trong tự nhiên.

Tổ con mang nhựa về nhiều. Nó đang dựng. Đây là chỉ số quan trọng nhất trong giai đoạn này — không thấy nhựa về nghĩa là đàn chưa gượng dậy được.

Phấn về ở tổ con sẽ muộn hơn. Phải có chúa đẻ thì mới có lứa con để nuôi. Nếu sau nhiều tuần vẫn không thấy phấn về thì việc có chúa ở tổ con đã hỏng.

Một cách nghĩ

Người nuôi hay coi tách đàn là «thu hoạch một tổ mới». Cách nghĩ đúng hơn: đó là một khoản đầu tư lấy từ tổ mẹ, và khoản đó phải có lãi bằng việc cả hai cùng khoẻ lại sau vài tháng.

Tách quá nhiều, quá thường xuyên, thì trại ngày càng nhiều tổ mà tổ nào cũng yếu — và cuối cùng không tổ nào đủ sức cho mật. Đây là con đường mà nhiều trại đi vào mà không nhận ra, nhất là khi bán giống đang được giá.