Ong dú có nhận ra người nuôi không — và vì sao câu trả lời quan trọng

Người nuôi lâu năm hay kể: đàn của tôi hiền với tôi, ai lạ tới là nó bâu.

Chuyện đó có phần thật. Nhưng cơ chế đằng sau không phải là con ong nhớ mặt chủ — và hiểu đúng cơ chế thì làm việc với đàn tốt hơn nhiều.

Ong không nhận ra khuôn mặt

Nói thẳng phần này trước. Ong dú nhỏ, mắt của nó không phân giải được chi tiết khuôn mặt người ở khoảng cách làm việc thông thường.

Cái nó nhận ra là mùi, chuyển động và bóng.

Vậy thì «hiền với chủ» là gì

Ba thứ cộng lại, và cả ba đều là chuyện của người chứ không phải của ong:

1. Mùi quen. Người chăm tổ thường xuyên mang mùi ổn định và không có mùi kích động — không xăng dầu, không thuốc, không nước hoa. Người lạ tới bất chợt thì mang theo mùi lạ.

Đây là phần lớn câu chuyện.

2. Chuyển động. Người quen việc di chuyển chậm, đều, không vung tay, không đứng chắn lối bay. Người mới thì hay giật mình, phẩy tay đuổi ong — và phẩy tay là động tác kích động nhất có thể làm trước một tổ ong.

3. Nhịp. Người chăm đều đặn thường tới vào cùng khung giờ, làm cùng một trình tự. Đàn không «nhớ lịch», nhưng ít bị bất ngờ hơn.

Nghĩa là: đàn không hiền với một người cụ thể, nó hiền với một kiểu hành vi. Người lạ nào làm đúng kiểu đó cũng được đối xử y như chủ.

Kiểm chứng được

Có một phép thử đơn giản mà ai cũng làm được: nhờ một người lạ tới, rửa tay sạch, mặc đồ không mùi, di chuyển chậm, đứng bên cạnh tổ chứ không chắn cửa.

Phần lớn trường hợp đàn phản ứng không khác gì với chủ.

Ngược lại, chính chủ nếu vừa đổ xăng cho máy cắt cỏ rồi ra mở tổ thì sẽ thấy đàn «dữ» hẳn lên.

Dùng được gì từ chuyện này

1. Rửa tay trước khi làm việc với tổ. Không phải vệ sinh — là không kích hoạt báo động.

2. Dùng dụng cụ riêng cho việc ong. Đừng dùng chung dao, chổi với việc khác trong nhà.

3. Đứng bên cạnh tổ, không chắn lối bay. Bóng đổ lên cửa tổ là tín hiệu có kẻ lớn. Chi tiết nhỏ này giảm phản ứng rõ rệt.

4. Di chuyển chậm và đều. Động tác nhanh bị đọc là tấn công.

5. Đừng phẩy tay đuổi ong. Ong dú không đốt được. Con bâu vào tay sẽ tự bỏ đi sau một lúc. Phẩy tay chỉ làm cả đàn hiểu là đang có xung đột.

6. Khi dẫn khách tới xem, nói trước mấy điều này. Khách hoảng và phẩy tay là làm hỏng cả buổi — và làm đàn mất một quãng làm việc.

Một lưu ý về «đàn hiền»

Nhắc lại điều đã nói ở bài khác vì nó hay bị hiểu ngược: đàn quá hiền không phải dấu hiệu tốt.

Đàn khoẻ và tỉnh thì phải phản ứng khi có người lại gần — ong gác dồn ra, tiếng ồn lên — rồi lắng xuống khi mối đe doạ đi khỏi.

Đàn lúc nào cũng lờ đờ, không phản ứng gì dù mình làm gì, là một trong các dấu hiệu của đàn mất chúa hoặc đã quá thưa quân.

Nên thứ đáng mong không phải là đàn hiền, mà là đàn phản ứng nhanh rồi lắng nhanh.