Nghe tiếng tổ ong: công cụ chẩn đoán rẻ nhất mà ít ai dùng

Người nuôi ong dú dùng mắt rất nhiều: nhìn cửa tổ, nhìn ong mang gì về, nhìn ống cửa. Nhưng còn một giác quan gần như không ai dùng tới, dù nó miễn phí và không tốn gì của đàn.

Nghe.

Đàn ong tạo ra âm thanh gì

Ong dú tạo rung động bằng cơ ngực và bằng cách gõ vào thành tổ. Cộng với tiếng cánh của hàng trăm con đang làm việc, cả tổ phát ra một nền âm liên tục.

Nền âm đó đổi theo tình trạng của đàn — cường độ, cao độ, và mức độ đều.

Nó không phải ngôn ngữ mà người đọc được từng chữ. Nhưng nó là một chỉ số tổng hợp, và chỉ số tổng hợp thì rất hợp để phát hiện «có gì đó khác thường».

Cách nghe

Đơn giản tới mức dễ bị coi thường:

Chọn lúc yên tĩnh — sáng sớm hoặc chiều muộn, không gió, không xe cộ.

Áp tai gần thành thùng, cách vài phân, không cần chạm. Chạm vào là gõ vào tổ và làm đàn phản ứng — hỏng phép đo.

Nghe khoảng nửa phút.

Làm cùng một chỗ, cùng khung giờ mỗi lần. So sánh chỉ có nghĩa khi điều kiện giống nhau.

Nghe được gì

Tiếng rì rì đều, thấp, liên tục → đàn bình thường, đang làm việc.

Tiếng cao lên và gấp hơn rõ rệt → đàn vừa bị động, hoặc đang phòng thủ. Nếu mình không làm gì mà vẫn nghe vậy thì đi tìm nguyên nhân: kiến quanh chân giá, tổ khác tới cướp, con vật nào đó rình ở cửa.

Tiếng yếu hẳn đi so với những lần trước → quân thưa. Đây là dấu hiệu đáng lo, nhất là nếu kéo dài qua nhiều tuần.

Gần như không nghe thấy gì → đàn đã rất yếu hoặc đã bỏ tổ. Lúc này mở tổ ra xem là chính đáng.

Tiếng ồn bùng lên rồi lặng nhanh khi mình lại gần → đàn tỉnh, phản ứng rồi trở lại bình thường. Dấu hiệu tốt.

Vì sao cách này phát hiện sớm

Phần lớn dấu hiệu nhìn được đều là hệ quả đã tích luỹ: cửa tổ vắng nghĩa là quân đã thưa từ nhiều tuần; ống cửa thu hẹp nghĩa là đàn đã quyết định phòng thủ.

Âm thanh thì phản ánh trạng thái ngay lúc đó. Đàn vừa bị quấy cách đây mười phút là nghe ra ngay, trong khi nhìn bên ngoài chưa thấy gì.

Điều này đặc biệt hữu ích với hai tình huống:

Kiến mới bắt đầu vào. Nghe thấy tiếng khác thường buổi tối là có thể xử kịp trong đêm — mà kiến thì thường tấn công ban đêm.

Sau khi mình vừa làm gì đó với tổ. Nghe lại sau một hai giờ để biết đàn đã lắng chưa. Nếu vẫn ồn gấp thì có thể mình đã làm hỏng thứ gì đó bên trong.

Giới hạn của cách này

Nói cho công bằng:

Nó không nói cho biết chuyện gì đang xảy ra, chỉ nói rằng có chuyện. Vẫn phải đi tìm nguyên nhân bằng cách khác.

Nó cần mốc so. Lần đầu nghe thì không biết thế nào là bình thường. Phải nghe đều vài tuần mới có cảm giác.

Nó phụ thuộc loài và kích thước đàn. Tổ nhỏ vốn dĩ nhỏ tiếng hơn. Chỉ so tổ đó với chính nó, đừng so tổ này với tổ kia.

Ghép với các chỉ số khác

Một bộ quan sát hằng ngày đầy đủ, tất cả đều miễn phí và không đụng vào tổ:

Nhìn: ong có mang cục phấn về không (còn chúa, đang nuôi con) · có mang cục nhựa về không (đang xây, dư sức) · ống cửa mở hay hẹp.

Nghe: nền âm có như mọi khi không.

Bốn chỉ số này mất chừng hai phút mỗi tổ, và chúng bao gần hết những gì người ta thường mở tổ ra để xem.