Mỗi tổ một mùi riêng: tấm thẻ căn cước của vương quốc

Ong gác đứng ở miệng ống cửa và phân biệt được con nào là người nhà, con nào là kẻ lạ. Chúng làm điều đó bằng mùi.

Nhưng mùi ấy không phải thứ bẩm sinh. Nó được tạo ra, và cách nó được tạo ra giải thích khá nhiều chuyện thực tế trong nghề.

Mùi của tổ tới từ đâu

Ba nguồn trộn lại:

Nhựa cây đàn dùng để xây. Mỗi vùng có cây khác nhau, mỗi loại nhựa có mùi khác nhau. Đây có lẽ là thành phần đậm nhất.

Nguồn hoa đàn ăn. Mật và phấn từ các loại hoa quanh đó ngấm vào mùi chung.

Chính đàn ong. Chất do cơ thể ong tiết ra, trong đó có tín hiệu của ong chúa.

Ba thứ này trộn lại thành một mùi đặc trưng, và nó thay đổi chậm theo thời gian — khi mùa hoa đổi, khi đàn lấy nhựa từ cây khác.

Nghĩa là mùi tổ không phải một con dấu cố định, mà là một trạng thái đang trôi.

Hệ quả 1: không nhập đàn đột ngột được

Đây là hệ quả thực tế lớn nhất.

Hai tổ khác nhau có hai mùi khác nhau. Đổ chúng vào một thùng là hai bên cùng thấy bên kia là kẻ lạ, và cùng làm đúng việc chúng được lập trình để làm — bâu vào, cắn, đẩy.

Kết cục: thiệt hại cả hai bên, và thường mất luôn một trong hai chúa.

Muốn nhập thì phải cho mùi hoà dần — đặt hai tổ gần nhau một thời gian, rồi dùng cách ngăn cho không khí thông nhau mà ong chưa gặp nhau. Đây là việc khó, cần làm từ tốn, và nếu chưa từng làm thì nên nhờ người có kinh nghiệm.

Đừng nhập vì tiếc. Một đàn đã quá yếu thì nhập vào đàn khoẻ nhiều khi kéo cả hai xuống.

Hệ quả 2: mùi lạ trên tay và dụng cụ

Chuyện nhỏ mà hay gây phiền.

Tay vừa cầm xăng dầu, thuốc, nước hoa, hoặc dụng cụ còn mùi hoá chất — mở tổ là đàn nhốn nháo ngay, ong gác phản ứng, ong bâu lên tay.

Người mới thường nghĩ «đàn này dữ». Thực ra mình vừa kích hoạt báo động.

Rửa tay trước khi làm việc với tổ không phải chuyện vệ sinh — là chuyện không làm đàn hiểu nhầm.

Tương tự: dụng cụ nên dùng riêng cho việc ong, đừng dùng chung với việc khác trong nhà.

Hệ quả 3: ong lạc tổ

Đặt nhiều thùng sát nhau, giống hệt nhau, cùng hướng cửa — ong đi kiếm ăn về dễ vào nhầm tổ.

Vào nhầm thì bị ong gác chặn. Nếu nó mang hàng về thì đôi khi được cho vào; nếu không thì bị đuổi, và có khi thiệt mạng.

Cách giảm, rẻ và hiệu quả:

Đặt các thùng cách nhau một khoảng, đừng xếp sát thành hàng đều.

Cho cửa tổ quay các hướng hơi khác nhau.

Tạo mốc nhận dạng quanh mỗi tổ — một chậu cây, một vật có hình khác nhau. Ong định vị bằng mốc thị giác quanh tổ, không chỉ bằng toạ độ.

Chi tiết cuối cũng giải thích vì sao dời tổ vài mét trong cùng vườn lại nguy hiểm: ong bay về theo mốc cũ, không thấy tổ, và chết dần ngoài đó.

Hệ quả 4: mật đổ ra ngoài là mùi mời gọi

Sau khi thu hoạch hoặc sau khi làm vỡ túi, mật vương ra ngoài tổ và quanh khu vực.

Mùi đó mời kiến, ruồi, và cả ong từ tổ khác tới cướp. Lau sạch mật rớt là việc bắt buộc sau mỗi lần làm, không phải chuyện gọn gàng.

Đây cũng là lý do không nên để dụng cụ dính mật gần khu tổ.

Điều đáng nhớ

Vương quốc này nhận diện nhau bằng mùi chứ không bằng mặt. Nghĩa là mọi thứ làm thay đổi hoặc thêm mùi vào môi trường quanh tổ đều là can thiệp — kể cả những thứ mình cho là vô hại.

Nguyên tắc thực hành gọn: tay sạch, dụng cụ riêng, lau sạch mật rớt, và đừng xếp các tổ giống hệt nhau sát nhau.