Thụ phấn: đo được gì trong chính vườn nhà

Ai cũng nói ong dú giúp đậu quả. Nhưng khi hỏi vườn tôi được bao nhiêu thì câu trả lời thường là một con số nghe từ chỗ khác — chỗ đó cây khác, khí hậu khác, mật độ tổ khác.

Muốn biết vườn mình thì phải đo trong vườn mình. Và cách đo không cần thiết bị gì.

Vì sao con số nghe được thường không dùng được

Mức tăng đậu quả phụ thuộc vào loại cây, vào việc cây đó tự thụ phấn được bao nhiêu, vào mật độ tổ, vào việc trong vùng đã sẵn có côn trùng thụ phấn hay chưa.

Vườn nào vốn đã nhiều côn trùng thì thêm tổ ong dú tăng ít. Vườn nào vốn nghèo — quanh là bê tông, hoặc vừa phun thuốc mạnh — thì tăng rất rõ.

Cùng một con số đúng ở vườn này có thể sai hẳn ở vườn kia.

Cách đo rẻ nhất: so hai cành

Trên cùng một cây, chọn hai cành tương đương nhau: cùng hướng, cùng độ cao, số nụ xấp xỉ.

Một cành để tự nhiên.

Một cành trùm lưới mắt nhỏ trước khi hoa nở, để côn trùng không vào được.

Hết mùa, đếm số quả đậu trên mỗi cành.

Chênh lệch chính là phần do côn trùng thụ phấn mang lại — trong đó có phần của đàn ong nhà mình.

Lưu ý: trùm lưới cũng chặn gió phần nào, nên cây thụ phấn nhờ gió thì cách này không sạch. Với cây nhờ côn trùng thì đủ dùng.

Cách đơn giản hơn nữa: ghi sổ nhiều năm

Không cần lưới. Chỉ cần ghi:

Năm nào có tổ trong vườn, năm nào không.

Sản lượng từng cây từng năm.

Thời tiết mùa hoa — mưa nhiều hay nắng, có đợt lạnh bất thường không.

Có phun thuốc không, phun lúc nào.

Sau ba, bốn năm thì xu hướng lộ ra. Cách này chậm nhưng không tốn gì, và nó đo đúng điều mình quan tâm: vườn này, cây này, mấy năm nay.

Ghi luôn cả thời tiết và thuốc là phần quan trọng nhất — thiếu hai cột đó thì năm mất mùa vì mưa dầm sẽ bị đổ oan cho đàn ong.

Quan sát không cần đếm

Có những thứ nhìn là thấy:

Trên hoa có ong nhỏ không, vào giờ nào. Ra vườn lúc 8 giờ sáng và lúc 3 giờ chiều, nhìn một bụi hoa trong hai phút.

Quả có đều không. Quả méo, lệch một bên thường là dấu hiệu thụ phấn không đủ — đây là quan sát nhanh và khá đáng tin ở nhiều loại cây.

Hoa rụng nhiều mà không đậu.

Đừng đo cái không đo được

Vài điều nên nói thẳng:

Không tách riêng được phần của ong dú với phần của côn trùng khác. Vườn nào cũng có ruồi, bướm, ong hoang. Đo được là đo tổng phần côn trùng.

Một mùa không kết luận được gì. Thời tiết át mọi thứ khác.

Tổ mới đặt chưa nói lên điều gì. Đàn cần thời gian mạnh lên; đàn yếu thì số ong ra vườn còn ít.

Vì sao nên đo

Vì phần lớn giá trị của đàn nằm ở đây chứ không nằm ở hũ mật. Mật thì cân được nên ai cũng tính; quả đậu thêm thì không ai cân nên không ai tính.

Đo một lần cho vườn mình là đổi một niềm tin mượn của người khác lấy một con số của chính mình — và con số đó mới dùng được để quyết định đặt thêm tổ hay thôi.