Vương quốc ong dú và tổ ong mật: bảy chỗ khác nhau căn bản

Người từng nuôi ong mật chuyển sang ong dú thường gặp một chuyện khó chịu: kinh nghiệm cũ nhiều khi không những vô dụng mà còn dẫn tới làm sai.

Lý do là hai vương quốc này tổ chức khác nhau ở mức căn bản. Bảy điểm dưới đây là những chỗ khác biệt lớn nhất, và mỗi điểm đều kéo theo một cách làm khác.

1. Vũ khí — ngòi đốt

Ong mật: có ngòi, đốt được, đốt xong thì chết.

Ong dú: không có ngòi dùng được. Phòng vệ bằng kiến trúc — ống cửa hẹp, nhựa dính — và bằng cách bâu, cắn.

Kéo theo: nuôi ong dú không cần đồ bảo hộ, đặt được trong sân nhà, cho trẻ con lại gần được. Đây là khác biệt làm thay đổi toàn bộ mô hình nuôi.

2. Vật liệu xây tổ

Ong mật: sáp, do cơ thể tự tiết.

Ong dú: nhựa cây trộn sáp. Nhựa phải đi lấy từ ngoài.

Kéo theo: vùng thiếu cây tiết nhựa thì đàn ong dú xây rất chậm dù nhiều hoa. Chọn chỗ đặt tổ phải tính cả nguồn nhựa, không chỉ nguồn hoa — điều gần như không ai nghĩ tới.

3. Cách nuôi con

Ong mật: ấu trùng nằm trong buồng hở, ong thợ mớm ăn nhiều lần mỗi ngày.

Ong dú: bơm đầy thức ăn vào buồng trước, chúa đẻ một trứng lên trên, bịt kín ngay và không mở lại.

Kéo theo: khu buồng con của ong dú là khu tuyệt đối không đụng vào — mỗi buồng là một suất ăn đóng gói, vỡ là mất con. Và không soi được ấu trùng như bên ong mật.

4. Chỗ chứa mật

Ong mật: mật nằm trong tầng cầu sáp, xếp thành ô lục giác đều, ngay trên khu ấu trùng.

Ong dú: mật nằm trong các túi tròn bằng nhựa cây, tách hẳn khỏi khu buồng con.

Kéo theo: không quay ly tâm được. Phải lấy từng túi bằng tay. Đây là lý do sản lượng thấp và giá cao, chứ không phải vì mật quý hơn một cách huyền bí nào.

5. Độ ẩm của mật

Ong mật: cô đặc tới độ ẩm thấp rồi mới vít nắp sáp. Nhờ vậy để được rất lâu.

Ong dú: độ ẩm cao hơn hẳn theo bản chất loài, và luôn có quá trình lên men nhẹ.

Kéo theo: mật ong dú phải giữ lạnh, có vị chua đặc trưng, và không để được lâu như mật thường. Áp tiêu chuẩn mật ong thường vào là kết luận sai.

6. Cách chia đàn

Ong mật: chúa cũ dẫn nửa quân bay đi cùng lúc tới một hốc trống — dời đô.

Ong dú: ong thợ qua lại nhiều ngày dựng sẵn tổ mới, rồi chúa tơ mới chuyển sang; tổ mẹ vẫn nguyên — lập thuộc địa.

Kéo theo: tách đàn ong dú là ép một quá trình vốn kéo dài nhiều tuần vào một buổi, nên cả mẹ lẫn con đều yếu đi một thời gian. Và chỗ mới phải gần, vì tầm bay ngắn.

7. Cách thay chúa

Ong mật: mất chúa thì lấy ngay một ấu trùng non có sẵn, đổi thức ăn, nuôi thành chúa.

Ong dú: quyết định làm chúa được đưa ra từ lúc xây buồng, trước khi đẻ trứng. Sau khi bịt kín thì không đổi được.

Kéo theo: ong dú phản ứng chậm hơn nhiều khi mất chúa đột ngột. Làm chết chúa lúc mở tổ là tai nạn nặng hơn so với bên ong mật.

Một điểm chung dễ bị bỏ qua

Cả hai đều là hệ thống tự tổ chức: không ai chỉ huy, mỗi con phản ứng với điều kiện tại chỗ.

Nên nguyên tắc lớn nhất thì giống nhau: muốn đàn làm gì thì đổi điều kiện, đừng đổi từng con ong. Chỉ có điều «điều kiện» của hai loài là hai bộ khác nhau — và đó là chỗ kinh nghiệm cũ dễ đánh lừa người mới.