Vương quốc ong dú: ai cai trị, ai làm việc, và luật nào giữ cả đàn không tan

Người ta hay gọi tổ ong là «vương quốc» cho có hình ảnh. Với ong dú thì chữ đó đúng hơn người ta tưởng — nhưng đúng theo một cách khác với hình dung thông thường.

Không có ai ra lệnh. Không có kẻ cai trị theo nghĩa chỉ huy. Nhưng có đúng một cá thể được phép sinh sản, có một hệ thống phân công chặt tới mức mỗi con ong đổi nghề vài lần trong đời, có một toà thành được xây theo bản vẽ mà không ai cầm, và có một cách truyền ngôi khác hẳn loài ong mật ai cũng biết.

Bài này đi qua từng phần của cái vương quốc đó.

Ba hạng công dân

Ong chúa — một, và chỉ một

Mỗi tổ ong dú đang hoạt động bình thường có đúng một ong chúa đang đẻ. Đây là điểm dễ nhầm nhất: nhiều người nghĩ ong chúa «chỉ huy» đàn. Thực tế vai trò của nó hẹp hơn nhiều — nó đẻ trứng, và nó phát ra tín hiệu hoá học cho cả đàn biết rằng tổ vẫn còn chúa.

Ong chúa ong dú có một đặc điểm nhìn là nhận ra ngay: sau khi bắt đầu đẻ, bụng nó phình to ra rõ rệt, to hơn hẳn ong thợ và không còn bay được như trước. Dân trong nghề gọi là chúa đã «lên bụng». Một con chúa còn thon, còn bay nhanh, là chúa tơ chưa đẻ.

Điều này có ý nghĩa thực tế: mở tổ mà thấy một con bụng to nằm giữa vùng buồng ấu trùng thì đàn đang có chúa và đang ổn. Thấy toàn ong thon chạy loạn thì phải xem lại.

Ong thợ — toàn bộ là con cái

Tất cả ong thợ đều là con cái, và chúng làm mọi việc còn lại: dọn buồng, nuôi ấu trùng, xây tổ, chế biến mật, gác cửa, đi kiếm ăn. Số lượng tuỳ loài và tuỳ đàn, từ vài trăm tới vài nghìn con.

Điểm đáng nói là chúng không làm một nghề suốt đời. Sẽ nói kỹ ở phần dưới.

Ong đực — có mặt theo mùa, và ở ngoài

Ong đực chỉ xuất hiện vào những giai đoạn nhất định, khi đàn chuẩn bị cho chuyện sinh sản. Chúng không làm việc nhà, không kiếm ăn, không phòng vệ.

Một cảnh người nuôi hay thấy mà không biết đang xem gì: một đám ong đậu tụ lại ở đâu đó gần tổ, trên một cành cây hay mặt tường, ngày này qua ngày khác. Đó thường là ong đực từ nhiều tổ khác nhau tụ lại, chờ chúa tơ bay ra. Thấy cảnh đó nghĩa là quanh khu vực đang có tổ nào đó chuẩn bị thay chúa hoặc chia đàn.

Phân công theo tuổi — đây mới là bộ luật thật

Cái giữ cho vương quốc chạy được không phải mệnh lệnh, mà là một con ong thợ đổi việc theo tuổi của chính nó.

Nhìn chung, một con ong thợ đi qua đại khái các chặng sau:

Mới nở — làm việc trong cùng: dọn buồng vừa có ong ra, giữ vệ sinh khu ấu trùng.

Lớn hơn một chút — tuyến trong cơ thể phát triển, nó chuyển sang tiết chất nuôi ấu trùng và tham gia chuẩn bị thức ăn cho buồng con.

Giữa đời — tuyến sáp hoạt động, nó xây và sửa tổ: đắp buồng, vá thành, tạo hình các túi chứa.

Về sau — chuyển ra phía ngoài: nhận hàng từ ong đi kiếm ăn về, chế biến, rồi tới gác cửa.

Cuối đời — mới ra ngoài đi kiếm ăn. Đây là việc nguy hiểm nhất, và đàn giao nó cho những con sắp hết vòng đời.

Nhìn cả hệ thống thì thấy một logic lạnh lùng mà hợp lý: con non nhất được giữ ở chỗ an toàn nhất, con già nhất ra chỗ nguy hiểm nhất. Đàn không phí một con ong trẻ vào rủi ro ngoài trời.

Trật tự này không cứng tuyệt đối. Khi đàn mất cân bằng — chẳng hạn mất nhiều ong đi kiếm ăn cùng lúc — những con trẻ hơn có thể chuyển giai đoạn sớm để bù. Cái làm nó vận hành là nhu cầu của đàn, không phải lịch trình cá nhân.

Cách nuôi con — chỗ khác ong mật nhiều nhất

Đây là phần em cho là thú vị nhất, và cũng là phần phân biệt rõ nhất giữa vương quốc ong dú với tổ ong mật.

Ong mật nuôi con theo kiểu «cho ăn dần»: ấu trùng nằm trong buồng hở, ong thợ ghé qua mớm thức ăn nhiều lần mỗi ngày suốt giai đoạn lớn.

Ong dú làm ngược lại. Quy trình của chúng gọn và dứt khoát:

Ong thợ xây một buồng rỗng → bơm đầy thức ăn vào buồng trước → ong chúa tới đẻ đúng một quả trứng lên trên → ong thợ bịt kín buồng lại ngay lập tức.

Từ lúc đó không ai mở ra nữa. Ấu trùng nằm trong buồng kín, ăn dần chỗ thức ăn đã có sẵn, hoá nhộng, rồi tự cắn nắp chui ra khi thành ong trưởng thành.

Hệ quả thực tế của chuyện này rất lớn với người nuôi:

Một — khu buồng con là khu không được đụng vào. Mỗi buồng là một suất ăn đã đóng gói. Làm vỡ buồng là con đó mất, không cứu được, và đàn phải dọn.

Hai — không nhìn được ấu trùng như bên ong mật. Muốn biết đàn có sinh sản tốt không thì nhìn vào diện tích và độ tươi của khu buồng con, nhìn có buồng mới đang được xây không, chứ không mở từng buồng ra soi.

Ba — nhịp đẻ của chúa phụ thuộc vào tốc độ ong thợ chuẩn bị buồng. Chúa không thể đẻ nhanh hơn mức thợ dựng và bơm đầy buồng. Nên đàn thiếu ong thợ thì tự nó chậm sinh sản lại, không cần ai điều tiết.

Truyền ngôi: vương quốc mới mọc ra chứ không dọn đi

Chuyện chia đàn của ong dú khác hẳn hình ảnh «đàn ong bốc cả cụm bay đi» mà người ta quen thấy ở ong mật.

Ở ong mật, khi chia đàn thì chúa cũ dẫn một nửa quân bay đi tìm chỗ mới, để lại tổ cũ cho chúa mới. Cả khối bay đi cùng lúc, đậu thành chùm — cảnh ai cũng từng thấy ảnh.

Ong dú làm theo cách chậm và chắc hơn nhiều:

Bước 1 — Dò chỗ. Ong thợ đi tìm một hốc trống phù hợp trong tầm bay.

Bước 2 — Xây trước, ở sau. Đây là điểm đặc biệt. Ong thợ từ tổ mẹ qua lại giữa hai nơi trong nhiều ngày, có khi nhiều tuần, mang nhựa cây và thức ăn sang dựng sẵn nhà mới. Tổ mới được chuẩn bị gần xong trước khi có chúa về ở.

Bước 3 — Chúa tơ chuyển sang. Một chúa tơ từ tổ mẹ bay sang nhà mới đã dựng sẵn.

Bước 4 — Tổ mẹ vẫn nguyên. Chúa cũ ở lại, đàn mẹ tiếp tục hoạt động.

Nghĩa là: vương quốc ong dú không dời đô, nó lập thuộc địa. Và trong một thời gian, hai tổ còn nối với nhau bằng dòng ong thợ đi lại.

Hiểu chuyện này là hiểu vì sao tách đàn ong dú phải làm từ tốn, và vì sao một tổ vừa tách xong thì cả mẹ lẫn con đều yếu đi một thời gian — nguồn lực vừa bị chia cho việc xây dựng.

Vậy ai thật sự cai trị

Câu trả lời thật là: không ai cả, và đó mới là điều đáng nể.

Ong chúa không ra lệnh. Không có ong quản đốc. Mỗi con ong thợ hành động theo cái nó cảm nhận được ngay tại chỗ nó đứng — mùi trong tổ, độ ẩm, nhiệt, việc đang dang dở trước mặt, tình trạng cơ thể của chính nó ở tuổi đó.

Hàng nghìn quyết định nhỏ như vậy cộng lại thành một hành vi chung trông có vẻ được lên kế hoạch. Nhà tổ được xây đúng cấu trúc, buồng con được bơm đủ ăn, cửa được gác, hàng được chế biến — mà không có bản vẽ nào tồn tại ở đâu cả.

Với người nuôi, cách nghĩ này có ích thật chứ không chỉ để thán phục: muốn đàn làm gì thì đổi điều kiện, đừng đổi từng con ong. Đàn không tích mật thì hỏi nguồn hoa và chỗ đặt. Đàn không xây thì hỏi nhiệt, hỏi ẩm, hỏi đàn có đủ quân trẻ không. Vương quốc phản ứng với môi trường, và đó là đòn bẩy duy nhất mình có.