Vì sao một tổ ong dú chỉ có đúng một ong chúa

Mọi tài liệu đều viết: một tổ ong dú có một ong chúa. Nghe như một quy định.

Nhưng không có ai đặt ra quy định đó. Con số một là kết quả của một cơ chế, và hiểu cơ chế thì đoán được đàn sẽ xử sự ra sao trong những lúc bất thường.

Cơ chế: tín hiệu loãng dần

Ong chúa đang đẻ toả ra chất hoá học đặc trưng. Chất này lan khắp tổ qua tiếp xúc và qua việc ong trao thức ăn cho nhau miệng-đối-miệng.

Chừng nào nồng độ tín hiệu ở mọi ngóc ngách còn đủ mạnh, ong thợ hiểu là tổ đang có chúa khoẻ. Và khi hiểu như vậy, chúng không xây buồng chúa mới.

Đó là toàn bộ cơ chế. Không có ong nào đếm số chúa. Chỉ có một tín hiệu, và một hành vi phụ thuộc vào nồng độ tín hiệu đó.

Ba tình huống làm tín hiệu yếu đi

Chúa già. Đẻ kém dần, tín hiệu phát ra yếu dần. Ong thợ ở vùng xa nhận được ít, và bắt đầu xây buồng chúa.

Đàn quá đông. Tổ lớn ra, quãng đường tín hiệu phải đi xa hơn. Vùng rìa nhận được ít dù chúa vẫn khoẻ — đây là một trong những yếu tố khiến đàn đông tự chuẩn bị chia.

Chúa chết đột ngột. Tín hiệu mất hẳn. Nhưng không mất ngay lập tức trong cảm nhận của đàn — chất còn tồn trong tổ và trong cơ thể ong thợ, phải loãng dần đi. Đây là lý do đàn mất chúa thường mất một thời gian mới có biểu hiện rõ.

Vậy có bao giờ hai chúa cùng tổ không

Có, và đó là trạng thái tạm thời chứ không phải bất thường.

Đàn khoẻ thường giữ sẵn chúa tơ đã nở, chưa đẻ. Chúng chưa phát tín hiệu mạnh nên không xung đột với chúa mẹ. Chúng nằm đó như phần dự phòng — để thay chúa mẹ khi cần, hoặc để sang tổ mới khi đàn lập thuộc địa.

Giai đoạn chuyển giao cũng vậy: chúa mẹ yếu dần trong khi chúa mới bắt đầu đẻ, hai con cùng tồn tại một thời gian rồi mới về lại con số một.

Nên nếu mở tổ mà thấy hai con bụng khác thường, đừng vội kết luận đàn có vấn đề. Nhiều khi đó là một cuộc chuyển giao đang diễn ra đúng nhịp.

Vì sao không thể có hai chúa lâu dài

Không phải vì chúng đánh nhau — mà vì hệ thống không cần.

Nhịp đẻ của chúa bị chặn bởi tốc độ ong thợ dựng và bơm đầy buồng. Thêm một chúa nữa không làm đàn đẻ nhanh hơn, vì nút thắt nằm ở ong thợ chứ không ở chúa. Trong khi đó nuôi hai chúa thì tốn gấp đôi.

Một hệ thống không được lợi gì mà phải trả thêm thì tự nó không duy trì trạng thái đó.

Người nuôi dùng được gì

1. Đừng hoảng khi thấy buồng chúa. Buồng to hơn bình thường xuất hiện là dấu hiệu đàn đang chuẩn bị — có thể để thay chúa già, có thể để chia đàn. Cả hai đều bình thường. Phá buồng chúa là cắt mất phương án dự phòng của đàn.

2. Đàn đông mà thấy nhiều buồng chúa thì chuẩn bị thùng trống. Đó là tín hiệu sắp có thuộc địa. Đặt sẵn thùng mồi gần đó là cách nhân đàn nhẹ nhất.

3. Đừng vội can thiệp khi nghi mất chúa. Vì tín hiệu loãng dần chứ không mất ngay, đàn cần thời gian để nhận ra và phản ứng. Cho nó vài tuần tự xử trước khi tính chuyện nhập đàn.

4. Mở tổ nhiều làm nhiễu tín hiệu. Mỗi lần mở là một lần xáo trộn đường lan của chất hoá học. Mở liên tục có thể khiến đàn hiểu nhầm tình trạng của chính nó.

Một cách nhìn

Con số một không phải luật. Nó là điểm cân bằng của một hệ thống chạy bằng nồng độ.

Và vì là điểm cân bằng chứ không phải luật, nó xê dịch được: đàn đông thì lệch, chúa già thì lệch, mất chúa thì sụp. Mỗi lần lệch, đàn tự dựng lại cân bằng bằng cách xây thêm buồng chúa.

Nhìn theo cách đó thì buồng chúa không phải chuyện lạ cần xử lý — nó là cơ chế tự sửa của vương quốc đang hoạt động.